{"id":1041,"date":"2026-06-05T10:24:16","date_gmt":"2026-06-05T08:24:16","guid":{"rendered":"http:\/\/wordpress.p658519.webspaceconfig.de\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/"},"modified":"2026-06-14T16:02:17","modified_gmt":"2026-06-14T14:02:17","slug":"anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/","title":{"rendered":"Anna Wolff-Pow\u0119ska: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107\u201d"},"content":{"rendered":"

Czy Pani Profesor ju\u017c wie?<\/strong><\/p>\n

Sk\u0105d jestem? I tak, i nie.<\/p>\n

Rozpocznijmy od tego, co Pani wie.<\/strong><\/p>\n

Moja c\u00f3rka Monika, kt\u00f3ra przekonywa\u0142a mnie, \u017ce powinnam spr\u00f3bowa\u0107 dowiedzie\u0107 si\u0119 czego\u015b o sobie, z okazji Dnia Matki zrobi\u0142a mi prezent: pobra\u0142a wymaz z moich policzk\u00f3w i wys\u0142a\u0142a go do Hamburga. Do instytutu, kt\u00f3ry przeprowadza badania genetyczne dla ustalenia pochodzenia. Otrzyma\u0142am wynik: 98 proc. gen\u00f3w \u017cydowskich, 2 proc. ba\u0142ka\u0144skich.<\/p>\n

Niemcy maj\u0105 pewne tradycje w ustalaniu pochodzenia…<\/strong><\/p>\n

Paradoks, prawda? A co do moich korzeni, najpewniej \u017cydowskich: czu\u0142am to. Ca\u0142e \u017cycie by\u0142am wra\u017cliwa na kultur\u0119 \u017cydowsk\u0105. Sporo o niej czyta\u0142am, napisa\u0142am ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eA bli\u017aniego swego… Ko\u015bcio\u0142y w Niemczech wobec \u2018problemu \u017cydowskiego\u2019\u201d. By\u0142a pani w Tykocinie? Nie mog\u0142am si\u0119 napatrzy\u0107 na ten dawny sztetl. Na synagog\u0119 i Ma\u0142y Rynek, kt\u00f3ry by\u0142 centrum \u017cydowskiej cz\u0119\u015bci miasta. Na macewy zanurzone w krzakach porastaj\u0105cych cmentarz. Na bocznej \u015bcianie jednego z ocala\u0142ych dom\u00f3w wypatrzy\u0142am gwiazd\u0119 Dawida. Niedawno dopiero pozna\u0142am wiersz Wis\u0142awy Szymborskiej \u201eJeszcze\u201d, opublikowany w tomiku z 1957 roku. Ten, kt\u00f3ry zaczyna si\u0119 od s\u0142\u00f3w: \u201eW zaplombowanych wagonach\/ jad\u0105 krajem imiona…\u201d. Bardzo mnie poruszy\u0142.<\/p>\n

Je\u017celi wynik hamburskich bada\u0144 jest prawdziwy, prawdopodobnie jest Pani \u017cydowskim dzieckiem wyniesionym z warszawskiego getta. Przejd\u017amy teraz do tego, czego Pani wci\u0105\u017c nie wie.<\/strong><\/p>\n

Kim byli moi biologiczni rodzice? Gdzie mam szuka\u0107 ich proch\u00f3w? W Auschwitz? W Treblince? Najpewniej mam krewnych, cho\u0107by dalekich, ale jak ich odnale\u017a\u0107? Chcia\u0142abym wiedzie\u0107, kim by\u0142am, nim znalaz\u0142am si\u0119 jesieni\u0105 1943 roku w jednym z krakowskich dom\u00f3w dziecka, gdzie mnie przywieziono w transporcie dzieci z sieroci\u0144ca na \u017boliborzu w Warszawie.<\/p>\n

Pani wiek oszacowano na dwa lata. Do metryki wpisano wymy\u015blon\u0105 dat\u0119 urodzenia: 28 pa\u017adziernika 1941 roku \u2013 dzie\u0144 imienin Pani adopcyjnego taty Tadeusza Wolffa, syna Austriaka, kt\u00f3ry czu\u0142 si\u0119 Polakiem, wi\u0119c po wybuchu wojny nie skorzysta\u0142 z mo\u017cliwo\u015bci zmiany obywatelstwa.<\/strong><\/p>\n

Dziadka widzia\u0142am tylko raz: w 1945 roku, kiedy rodzice, wracaj\u0105c do W\u0105growca w dawnym Kraju Warty, sk\u0105d zostali wysiedleni w pierwszych tygodniach okupacji, zatrzymali si\u0119 w Trzemesznie. Jego \u017cona, a moja babcia, ju\u017c nie \u017cy\u0142a. Zmar\u0142a podczas powstania warszawskiego. Dlaczego wyjecha\u0142a do Warszawy i nie mieszka\u0142a razem z m\u0119\u017cem \u2013 nie wiem. Ich najm\u0142odszego syna Niemcy rozstrzelali w 1939 roku. Drugi zmar\u0142 w gnie\u017anie\u0144skim szpitalu pod koniec wojny. Podobno dlatego, \u017ce nie otrzyma\u0142 leku, kt\u00f3rego by\u0142o niewiele i lekarz zdecydowa\u0142, \u017ce w takiej sytuacji pierwsze\u0144stwo w jego otrzymaniu ma Niemiec. Dziadek mia\u0142 sklep. Wiele lat po wojnie mama przyzna\u0142a, \u017ce nie lubi\u0142a tam chodzi\u0107, bo za wszystko musia\u0142a p\u0142aci\u0107, jak ka\u017cdy inny klient, nawet za cukierki dla mnie. Domy\u015blam si\u0119 wi\u0119c, \u017ce dziadek mia\u0142 g\u0142ow\u0119 do interes\u00f3w i by\u0142 raczej skner\u0105.<\/p>\n

Sk\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 Tarnopol \u2013 miasto na po\u0142udniowo-wschodnich rubie\u017cach II Rzeczypospolitej, kt\u00f3re we wrze\u015bniu 1939 roku zaj\u0119\u0142y jednostki Armii Czerwonej? Dlaczego tam w\u0142a\u015bnie mia\u0142a Pani si\u0119 urodzi\u0107?<\/strong><\/p>\n

Bo by\u0142o daleko i za granic\u0105, wi\u0119c trudno by\u0142oby sprawdzi\u0107, czy faktycznie moi rodzice byli tam podczas wojny. Zapyta\u0142am mam\u0119, jak si\u0119 tam znale\u017ali. Us\u0142ysza\u0142am, \u017ce tato mia\u0142 pracowa\u0107 w firmie transportowej i Niemcy wys\u0142ali go do pracy w\u0142a\u015bnie tam. Na tereny dopiero co zabrane Zwi\u0105zkowi Radzieckiemu, z kt\u00f3rym wojna rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w czerwcu 1941 roku, czyli cztery miesi\u0105ce przed moim przyj\u015bciem na \u015bwiat? I mama, ju\u017c w ci\u0105\u017cy, mia\u0142aby pod\u0105\u017cy\u0107 za ojcem na przyfrontowe rubie\u017ce, by mnie tam urodzi\u0107? Mia\u0142am takie w\u0105tpliwo\u015bci, ale zastanawia\u0142am si\u0119 nad nimi sama.<\/p>\n

Innym razem zapyta\u0142am, gdzie mama mnie urodzi\u0142a: w domu czy w szpitalu? \u201eW domu\u201d \u2013 odpowiedzia\u0142a. Ale jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej wyzna\u0142a: \u201ew szpitalu\u201d. Zapami\u0119ta\u0142am t\u0119 sprzeczno\u015b\u0107, a mama nie po\u0142apa\u0142a si\u0119, \u017ce albo za pierwszym, albo za drugim razem nie m\u00f3wi\u0142a prawdy. \u017beby k\u0142ama\u0107, trzeba mie\u0107 dobr\u0105 pami\u0119\u0107, mam\u0119 pami\u0119\u0107 ewidentnie zawodzi\u0142a.<\/p>\n

Dlaczego nie zapyta\u0142a Pani o t\u0119 sprzeczno\u015b\u0107 wprost?<\/strong><\/p>\n

A dlaczego mia\u0142am stawia\u0107 mam\u0119 w niekomfortowej sytuacji? Moje pokolenie nie zadawa\u0142o rodzicom pyta\u0144, kt\u00f3re uznano by za niew\u0142a\u015bciwe, bo na przyk\u0142ad by\u0142y zbyt dociekliwe i zmusza\u0142y do t\u0142umaczenia si\u0119 przed dzie\u0107mi. Tak w\u0142a\u015bnie dzia\u0142o si\u0119 w Niemczech, gdzie dopiero wnuki zacz\u0119\u0142y pyta\u0107 dziadk\u00f3w o to, co robili podczas wojny. Dzieci nie pyta\u0142y. Albo uwa\u017ca\u0142y, \u017ce nie ma o co, bo ich to nie interesowa\u0142o. Albo nie mia\u0142y \u015bmia\u0142o\u015bci pyta\u0107 o sprawy, kt\u00f3re zmusza\u0142yby rodzic\u00f3w do opowiadania o trudnych sprawach.<\/p>\n

Kolejny paradoks: moje adopcyjne podejrzenia pom\u00f3g\u0142 ostatecznie wykrystalizowa\u0107 pewien Niemiec \u2013 Eberhard Schulz, slawista, kt\u00f3rego zna\u0142am od lat. Zakocha\u0142am si\u0119 w nim, z wzajemno\u015bci\u0105 zreszt\u0105, a \u017ce oboje byli\u015bmy owdowiali, chcieli\u015bmy si\u0119 pobra\u0107. Mia\u0142am 55 lat, kiedy w 1996 roku zacz\u0119\u0142am kompletowa\u0107 dokumenty potrzebne do zawarcia \u015blubu i w tym celu pojecha\u0142am do W\u0105growca, gdzie si\u0119 wychowa\u0142am. Tato ju\u017c nie \u017cy\u0142, zmar\u0142 w 1973 roku. Zapyta\u0142am wi\u0119c mam\u0119, dlaczego nie mog\u0119 znale\u017a\u0107 w domu mojego aktu urodzenia? Mama obieca\u0142a zaj\u0105\u0107 si\u0119 tym i faktycznie po jakim\u015b czasie wr\u0119czy\u0142a mi potrzebny papier. Wtedy mia\u0142am ju\u017c powa\u017cne w\u0105tpliwo\u015bci co do swojego pochodzenia. Jak echo wr\u00f3ci\u0142a te\u017c do mnie sytuacja sprzed lat, gdy ciocia, kt\u00f3r\u0105 czym\u015b jako dziewczynka zdenerwowa\u0142am, rzuci\u0142a w gniewie: \u201ety b\u0119karcie!\u201d. Zapami\u0119ta\u0142am to s\u0142owo i moje zastanawianie si\u0119 nad powodami, dla kt\u00f3rych ciocia tak mnie okre\u015bli\u0142a. Jaki\u015b czas temu w pewnym pi\u015bmie prawicowym przeczyta\u0142am okre\u015blenie: \u201eb\u0119karty z TVN-u\u201d.<\/p>\n

Ja z kolei przeczyta\u0142am w Pani tekstach, \u017ce \u201ewojny zaczynaj\u0105 si\u0119 od s\u0142\u00f3w\u201d. Od \u201eb\u0119kart\u00f3w\u201d mog\u0142aby si\u0119 rozp\u0119ta\u0107 walka?<\/strong><\/p>\n

Jak najbardziej. Od \u201ezdradzieckich mord\u201d r\u00f3wnie\u017c. Przera\u017ca mnie, \u017ce mimo tej nienawi\u015bci, poparcie dla Prawa i Sprawiedliwo\u015bci w ka\u017cdym badaniu utrzymuje si\u0119 na poziomie mniej wi\u0119cej 30 proc. Wedle najgorliwszych zwolennik\u00f3w, ich partia mo\u017ce zrobi\u0107 i powiedzie\u0107 wszystko, a i tak b\u0119d\u0105 ufali jej dzia\u0142aczom. Mam osoby w rodzinie, kt\u00f3re opowiadaj\u0105 mi, \u017ce premier Donald Tusk wyprzedaje Polsk\u0119 Niemcom i je\u017adzi do Berlina po instrukcje, jak pisa\u0107 polsk\u0105 histori\u0119. Pytam, sk\u0105d to wiedz\u0105? Ze swoich, czyli prawicowych medi\u00f3w: stacji telewizyjnych, pism i portali. O \u017ar\u00f3d\u0142ach informacji, kt\u00f3re im sugeruj\u0119, by si\u0119gn\u0119li po nie dla wyrobienia w\u0142asnego zdania, nie chc\u0105 nawet s\u0142ysze\u0107. Przyznaj\u0119, \u017ce nie polemizuj\u0119 z nimi. Po prostu rozmawiamy o czym innym. Nie chc\u0119, \u017ceby polityka por\u00f3\u017cni\u0142a nas gruntownie i doprowadzi\u0142a do zerwania kontakt\u00f3w. Ca\u0142e \u017cycie t\u0119skni\u0142am przecie\u017c za liczn\u0105 rodzin\u0105, bo tato w obawie, \u017ce jego krewni powiedz\u0105 mi o moim pochodzeniu, nie kontaktowa\u0142 si\u0119 z nimi.<\/p>\n

W takim razie wracajmy do Niemca, kt\u00f3rego \u017con\u0105 zosta\u0142a kobieta w wieku dw\u00f3ch lat m\u00f3wi\u0105ca jedynie: \u201eboj\u0119 Niemca\u201d<\/strong>.<\/strong><\/p>\n

Kiedy wychodzi\u0142am za m\u0105\u017c za Eberharda, jeszcze tego nie wiedzia\u0142am. Nigdy nie podzieli\u0142am si\u0119 z rodzicami w\u0105tpliwo\u015bciami odno\u015bnie swojego pochodzenia, wiedz\u0105c, \u017ce zrani ich m\u00f3j brak zaufania. Prawdopodobnie nie potrafiliby mi o tym opowiedzie\u0107, wi\u0119c sk\u0142amaliby, rani\u0105c si\u0119 kolejny raz. Tym razem \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce nie powiedzieli mi prawdy. Moi adopcyjni rodzice dali mi cudowne dzieci\u0144stwo. By\u0142am chcianym i kochanym dzieckiem, kt\u00f3remu wiedza o pochodzeniu nie by\u0142a do niczego potrzebna. Do tematu wr\u00f3ci\u0142am po \u015bmierci mamy, kt\u00f3ra odesz\u0142a trzy lata po moim \u015blubie, w 1999 roku. Zdawa\u0142am sobie spraw\u0119, \u017ce je\u015bli istniej\u0105 jeszcze jakie\u015b tropy, to w Krakowie, gdzie rodzice prze\u017cyli okupacj\u0119. Wci\u0105\u017c \u017cy\u0142a tam siostra mamy, moja matka chrzestna, kt\u00f3ra mieszka\u0142a w\u00f3wczas z nimi.<\/p>\n

Nie by\u0142o \u0142atwo. Opowiada\u0142am jej o swoich przypuszczeniach. Zwraca\u0142am uwag\u0119 na moj\u0105 urod\u0119, kt\u00f3r\u0105 wyra\u017anie r\u00f3\u017cni\u0142am si\u0119 od innych krewnych. Ciocia machn\u0119\u0142a tylko r\u0119k\u0105. \u201eJeste\u015b nasza\u201d \u2013 skwitowa\u0142a. Nie ust\u0119powa\u0142am. Dobiega\u0142a dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tki. Zdawa\u0142am sobie spraw\u0119, \u017ce je\u015bli ona odejdzie, ju\u017c nie b\u0119d\u0119 mia\u0142a kogo pyta\u0107. Przekona\u0142o j\u0105 moje do\u015b\u0107 stanowcze stwierdzenie: \u201emam prawo wiedzie\u0107\u201d. Wtedy dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce mama po przesiedleniu z W\u0105growca do Krakowa przesz\u0142a operacj\u0119, w wyniku kt\u00f3rej sta\u0142a si\u0119 bezp\u0142odna (prawdopodobnie by\u0142a to jedna z komplikacji po perforacji wyrostka robaczkowego). Gdy ju\u017c dosz\u0142a do siebie, zdesperowana wys\u0142a\u0142a m\u0119\u017ca do najbli\u017cszego domu dziecka. Tato poszed\u0142 po dziewczynk\u0119, bo chcieli mie\u0107 c\u00f3reczk\u0119. Na miejscu dowiedzia\u0142 si\u0119 jednak, \u017ce dzieci do adopcji nie ma, ale za tydzie\u0144 ma by\u0107 transport dzieci z Warszawy.<\/p>\n

W tym transporcie by\u0142a na oko dwuletnia dziewczynka, o kt\u00f3rej wiedziano, \u017ce…<\/strong><\/p>\n

Nic nie wiedziano. By\u0142am N.N. Rodzice dali mi imiona Anna Teresa. Do archiwum w Krakowie, gdzie znajomy historyk poradzi\u0142 mi poszuka\u0107 ewentualnych informacji o dzieciach adoptowanych podczas wojny, posz\u0142am z Eberhardem. I to on w\u0142a\u015bnie, przegl\u0105daj\u0105c dokumenty Polskiego Komitetu Opieku\u0144czego Krak\u00f3w-miasto (oddzia\u0142u Rady G\u0142\u00f3wnej Opieku\u0144czej, czyli jedynej zalegalizowanej przez Niemc\u00f3w polskiej organizacji charytatywnej), znalaz\u0142 nazwisko Wolff\u00f3w na li\u015bcie rodzin, kt\u00f3rym oddano dzieci do adopcji. Informacja o mnie, ale sporz\u0105dzona dopiero w 1945 roku, przed powrotem rodzic\u00f3w ze mn\u0105 do W\u0105growca, brzmia\u0142a: \u201eN.N. Anna Teresa, lat 4, z internatu na \u017boliborzu, prawdopodobnie sierota. U pa\u0144stwa Wolff\u00f3w, Kraszewskiego 6\/8. Dziecko bardzo trudne\u201d.<\/p>\n

Ulica Kraszewskiego znajduje si\u0119 na P\u00f3\u0142wsiu Zwierzynieckim, w zachodniej cz\u0119\u015bci miasta, \u0142\u0105czy plac Na Stawach z B\u0142oniami.<\/strong><\/p>\n

Niczego nie pami\u0119tam z tamtego czasu, a rodzice unikali temat\u00f3w zwi\u0105zanych z przesz\u0142o\u015bci\u0105, zw\u0142aszcza opowie\u015bci o okupacji sp\u0119dzonej w Krakowie. Za ca\u0142\u0105 histori\u0119 musi mi wystarczy\u0107 kilka migawek opowiedzianych przez cioci\u0119. W jednej chwytam za r\u0119k\u0119 m\u0119\u017cczyzn\u0119, kt\u00f3rego widz\u0119 po raz pierwszy w \u017cyciu. To m\u00f3j tato. Wszed\u0142 do sali i rozgl\u0105da\u0142 si\u0119 za dziewczynk\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a zosta\u0107 c\u00f3rk\u0105 jego i jego \u017cony. Wychodzi wi\u0119c na to, \u017ce rodzin\u0119 wybra\u0142am sobie sama, a czas pokaza\u0142, \u017ce nie mog\u0142am trafi\u0107 lepiej! Od syna mojej chrzestnej dowiedzia\u0142am si\u0119, dlaczego uznano mnie za \u201edziecko bardzo trudne\u201d. Ot\u00f3\u017c, kiedy chwyci\u0142am mojego tat\u0119 za r\u0119k\u0119, mia\u0142am ju\u017c za sob\u0105 jedn\u0105 adopcj\u0119 \u2013 nieudan\u0105. Wzi\u0119\u0142y mnie na wychowanie dwie panie, jednak po kilku dniach przyprowadzi\u0142y z powrotem. Wida\u0107 by\u0142am niezno\u015bna. Na szcz\u0119\u015bcie!<\/p>\n

W innej migawce boj\u0119 si\u0119 krzyk\u00f3w, du\u017cych sal i ca\u0142y czas m\u00f3wi\u0119: \u201eboj\u0119 Niemca\u201d. W kolejnej robi\u0105 mi zdj\u0119cie na Plantach w drodze do ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Miko\u0142aja, gdzie mnie ochrzczono.<\/p>\n

Ciekawa \u015bwi\u0105tynia. W 1910 roku wzi\u0105\u0142 tam \u015blub Feliks Dzier\u017cy\u0144ski, natomiast od 2016 znajduj\u0105 si\u0119 w nim doczesne szcz\u0105tki b\u0142. Hanny Chrzanowskiej, piel\u0119gniarki. Podczas wojny, jako pracownica RGO, zajmowa\u0142a si\u0119 m.in. szukaniem domu dla sierot, tak\u017ce dla ukrywanych dzieci \u017cydowskich. Ca\u0142kiem mo\u017cliwe, \u017ce sprawa dziewczynki N.N., przywiezionej z Warszawy, przechodzi\u0142a przez jej r\u0119ce.<\/strong><\/p>\n

Par\u0119 lat temu zwiedza\u0142am z Tomkiem Dostatnim, dominikaninem, o\u015brodek Brama Grodzka w Lublinie, kt\u00f3ry m.in. zajmuje si\u0119 gromadzeniem \u015bwiadectw \u017cydowskiej historii miasta. Do dzisiaj pami\u0119tam szok, gdy zobaczy\u0142am szyld \u201eTeatr NN\u201d, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c ma w o\u015brodku siedzib\u0119. \u201ePrzecie\u017c to ja jestem NN\u201d \u2013 pomy\u015bla\u0142am od razu, troch\u0119 bez zwi\u0105zku, przypominaj\u0105c sobie wpis na m\u00f3j temat znaleziony w krakowskim archiwum.<\/p>\n

S\u0105siedzi, ju\u017c po naszym powrocie do Wielkopolski, nie mieli podstaw do snucia podejrze\u0144, bo nie widzieli si\u0119 z moimi rodzicami od momentu wysiedlenia w 1939 roku. Rodzina wiedzia\u0142a, ale nie powiedzia\u0142a. W tej b\u0142ogo\u015bci \u017cy\u0142am. Dziwi\u0142a mnie emocjonalno\u015b\u0107 mojej matki. Wychodzi\u0142am pop\u0142ywa\u0107 (w pobli\u017cu W\u0105growca s\u0105 jeziora, przep\u0142ywa rzeka We\u0142na), mama sta\u0142a na progu domu, dop\u00f3ki nie znikn\u0119\u0142am na horyzoncie, i p\u0142aka\u0142a. Gra\u0142am w pi\u0142k\u0119 r\u0119czn\u0105 i sporo je\u017adzi\u0142am na obozy sportowe. Przy ka\u017cdym wyje\u017adzie te same ceregiele: mama trzyma\u0142a mnie za r\u0119ce i p\u0142aka\u0142a, jakby ba\u0142a si\u0119, \u017ce nie wr\u00f3c\u0119. By\u0142am ju\u017c studentk\u0105 historii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, a ona, gdy jecha\u0142y\u015bmy razem poci\u0105giem, trzyma\u0142a mnie za r\u0119k\u0119. Dzi\u0119ki tej czu\u0142o\u015bci wyros\u0142am na \u015bwiadom\u0105 swojej warto\u015bci osob\u0119. Wtedy jednak niepokoi\u0142o mnie to, bo inni rodzice, cho\u0107 kochali swoje dzieci, zapewniali im wi\u0119cej przestrzeni.<\/p>\n

Ustawia\u0142a nad Pani\u0105 klosz swojej troski i mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ry mia\u0142 zatrzyma\u0107 albo chocia\u017c ochroni\u0107 jej dziecko przed z\u0142ym s\u0142owem?<\/strong><\/p>\n

Chyba o to w\u0142a\u015bnie jej chodzi\u0142o, ale budzi\u0142o moje podejrzenia, zw\u0142aszcza kiedy pojawia\u0142y si\u0119 we mnie w\u0105tpliwo\u015bci, czy na pewno jestem z Wolff\u00f3w. Szybko zreszt\u0105 porzucane, bo poza tym, \u017ce mia\u0142am wspania\u0142ych rodzic\u00f3w, dorasta\u0142am w ma\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci, gdzie ludzie si\u0119 znali i wspierali. Do zawartych tam przyja\u017ani wraca\u0142am ca\u0142e \u017cycie. W tym sensie \u201ema\u0142a ojczyzna\u201d sowicie mnie wyposa\u017cy\u0142a: dzi\u0119ki niej nigdy nie czu\u0142am si\u0119 wyobcowana w tej \u201edu\u017cej\u201d. Wiedzia\u0142am, gdzie znajduje si\u0119 to miejsce na ziemi, kt\u00f3re mnie ukszta\u0142towa\u0142o i przygotowa\u0142o do doros\u0142ego \u017cycia.<\/p>\n

Jako dziecko mia\u0142am w og\u00f3le wra\u017cenie, \u017ce jestem uprzywilejowana. Moi rodzice dwa razy stracili wszystko. Najpierw Niemcy ich wysiedlili i zabrali im kawiarni\u0119, kt\u00f3r\u0105 prowadzili przed wojn\u0105. W 1945 roku wr\u00f3cili\u015bmy do pustych \u015bcian w W\u0105growcu, ale mama i tato szybko otworzyli sklep cukierniczy. Sprzedawali nawet lody w\u0142asnej produkcji, a\u017c polegli w starciu z w\u0142asnym pa\u0144stwem, kt\u00f3re rozpocz\u0119\u0142o walk\u0119 z prywatn\u0105 inicjatyw\u0105. Zostali\u015bmy w jednym pokoju i przechodniej kuchni. Rodzice poszli na pa\u0144stwowe posady. Mama zosta\u0142a sklepow\u0105, wi\u0119c od rana do nocy nie by\u0142o jej w domu. A ja i tak uwa\u017ca\u0142am, \u017ce mam wi\u0119cej ni\u017c inni, wi\u0119c zainspirowana akcj\u0105 \u201eniewidzialna r\u0119ka\u201d, opisan\u0105 w ksi\u0105\u017cce Arkadija Gajdara \u201eTimur i jego dru\u017cyna\u201d, co tydzie\u0144 wynosi\u0142am po kryjomu upieczone przez mam\u0119 ciasto i zanosi\u0142am do kole\u017canki, kt\u00f3ra mia\u0142a kilkoro rodze\u0144stwa. Naturalnie wszyscy wiedzieli, kto to robi, ale mimo to lojalnie dochowywali tajemnicy.<\/p>\n

Pami\u0119tam do dzisiaj wszystkich sklepikarzy i rzemie\u015blnik\u00f3w z mojego miasteczka: ich nazwiska, lokalizacje. I jednego jedynego \u017byda, kt\u00f3ry po wojnie zdecydowa\u0142 si\u0119 wr\u00f3ci\u0107 do W\u0105growca. Nazywa\u0142 si\u0119 Krohn albo Kohn i prowadzi\u0142 zak\u0142ad jubilerski. Wyemigrowa\u0142 w 1968 roku, a kilka lat p\u00f3\u017aniej zlikwidowano pozosta\u0142y po \u017bydach cmentarz, wrzucaj\u0105c macewy do lokalnego jeziora. Dopiero w ostatnim czasie niekt\u00f3re z nich uda\u0142o si\u0119 wydoby\u0107. Uratowane stworzy\u0142y lapidarium w miejscowym parku.<\/p>\n

Pozostali jacy\u015b Niemcy?<\/strong><\/p>\n

Ani jednego. Eberharda zaprosi\u0142o kiedy\u015b dziecko moich znajomych do swojego przedszkola, \u017ceby jego kole\u017canki i koledzy mogli zobaczy\u0107 prawdziwego Niemca… Sama, niestety, nie mia\u0142am takiej mo\u017cliwo\u015bci. Chodzi\u0142am do przedszkola prowadzonego przez szarytki i obgryza\u0142am paznokcie, dlatego czasami musia\u0142am sta\u0107 w k\u0105cie z du\u017c\u0105 ko\u015bci\u0105.<\/p>\n

Po co?!<\/strong><\/p>\n

\u017beby obgryza\u0107 j\u0105 zamiast paznokci.<\/p>\n

Czy ta ko\u015b\u0107, a w\u0142a\u015bciwie napi\u0119tnowanie z ni\u0105 zwi\u0105zane, wp\u0142yn\u0119\u0142o na Pani \u017cycie religijne?<\/strong><\/p>\n

W\u0105tpliwo\u015bci duchowo-religijne prze\u017cywa\u0142am, od kiedy zacz\u0119\u0142am dorasta\u0107, ale mimo to praktykowa\u0142am. M\u00f3j niemiecki m\u0105\u017c, kt\u00f3ry zawsze i we wszystkim mi towarzyszy\u0142, bywa\u0142 ze mn\u0105 tak\u017ce w ko\u015bciele, cho\u0107 wyr\u00f3s\u0142 w rodzinie oboj\u0119tnej religijnie. Pewnego dnia zapyta\u0142: \u201eczemu tyle razy powtarzacie \u2018Kyrie eleison\u2019?\u201d.<\/p>\n

Przek\u0142adaj\u0105c z greki na polski: \u201ePanie, zmi\u0142uj si\u0119 nad nami\u201d<\/strong>.<\/strong><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie. \u201eCo wtedy my\u015blisz?\u201d \u2013 zapyta\u0142. To by\u0142 dla mnie punkt zwrotny. U\u015bwiadomi\u0142am sobie, \u017ce wypowiadaj\u0105c w ko\u015bciele pewne kwestie bez zastanowienia, nie odnosz\u0119 \u017cadnego duchowego po\u017cytku z mszy czy nabo\u017ce\u0144stwa. Wi\u0119cej korzy\u015bci przyniesie mi wi\u0119c czytanie \u201eTygodnika Powszechnego\u201d czy dumanie podczas spaceru po \u0142\u0105ce. Postanowi\u0142am niczego ju\u017c w tej sferze nie robi\u0107 mechanicznie, w wyniku jako\u015b tam rozumianego ko\u015bcielnego pos\u0142usze\u0144stwa. I tak spe\u0142ni\u0142y si\u0119 obawy pewnego ksi\u0119dza z Poznania, u kt\u00f3rego pojawi\u0142am si\u0119 przed moim drugim \u015blubem. Za\u017c\u0105da\u0142 zgody biskupa diecezji, gdzie mieszka\u0142 Eberhard, na udzielenie nam \u015blubu i nie kry\u0142 obaw, \u017ce ten zwi\u0105zek odwiedzie mnie od ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n

Bo zamierza\u0142a Pani stworzy\u0107 go z Niemcem?<\/strong><\/p>\n

Tak w\u0142a\u015bnie. Paradoksalnie, po raz pierwszy w \u017cyciu przesta\u0142am chodzi\u0107 do ko\u015bcio\u0142a tak\u017ce z powodu \u201ekwestii narodowo\u015bciowej\u201d. Podczas wybor\u00f3w w 1990 roku uczestniczy\u0142am w mszy, po kt\u00f3rej celebrans poprosi\u0142 jej uczestnik\u00f3w o modlitw\u0119, by \u201eIndianin nie zosta\u0142 prezydentem\u201d. Chodzi\u0142o o Stanis\u0142awa Tymi\u0144skiego, faktycznie szemranego cz\u0142owieka, ale zagro\u017ceniem wedle tego ksi\u0119dza mia\u0142o by\u0107 pochodzenie jego \u017cony \u2013 Peruwianki. Te s\u0142owa by\u0142y dla mnie jak grom z jasnego nieba. Jak mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 takie rzeczy?<\/p>\n

Od tamtego czasu duchowni Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Polsce wypowiedzieli tyle nieprawdopodobnych s\u0105d\u00f3w, \u017ce wol\u0119 znowu zapyta\u0107 o Niemc\u00f3w. Kiedy Pani Profesor, znakomita niemcoznawczyni, szefowa Instytutu Zachodniego w latach 1990\u20132004, zobaczy\u0142a po raz pierwszy wspomnianego przed momentem \u201eprawdziwego Niemca\u201d?<\/strong><\/p>\n

By\u0142am ju\u017c bardzo doros\u0142a. W ramach wymiany pracownik\u00f3w mi\u0119dzy Instytutem Zachodnim, gdzie mnie zatrudniono w 1969 roku, a katedr\u0105 marksizmu i leninizmu na uniwersytecie Korola Marksa w Lipsku, pojecha\u0142am do Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Pobyt trwa\u0142 10 dni. Jego warto\u015bci\u0105 by\u0142a przede wszystkim mo\u017cliwo\u015b\u0107 skorzystania z du\u017cej biblioteki naukowej, kt\u00f3ra posiada\u0142a czytelni\u0119 przeznaczon\u0105 wy\u0142\u0105cznie do lektury literatury zachodnioniemieckiej. Prowadzi\u0142y do niej kr\u0119te, w\u0105skie schody. Potrzebne te\u017c by\u0142o pozwolenie na skorzystanie z jej zbior\u00f3w i du\u017ca sprawno\u015b\u0107 w robieniu notatek, bo by\u0142a czynna tylko do 13.00.<\/p>\n

Ale czy ja w tym nieistniej\u0105cym ju\u017c dzisiaj pa\u0144stwie spotka\u0142am \u201eprawdziwych Niemc\u00f3w\u201d? Czy Friedrich, opiekun przydzielony mi przez uniwersytet w Lipsku, by\u0142 kim\u015b takim? Nie zdradzi\u0142 si\u0119, \u017ce zna biegle j\u0119zyk polski, wi\u0119c kiedy przebywa\u0142 z nami, zachowywali\u015bmy si\u0119 w jego towarzystwie swobodnie, na przyk\u0142ad krytykuj\u0105c kierownictwo czy opowiadaj\u0105c dowcipy polityczne. Kiedy jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej dyrekcja Instytutu Zachodniego ocenia\u0142a pracownik\u00f3w, doceniono mnie za osi\u0105gni\u0119cia w pracy naukowej, ale zarzucono, \u017ce \u201enie reprezentuj\u0119 polskiej racji stanu\u201d.<\/p>\n

Czyli?<\/strong><\/p>\n

Zada\u0142am sobie to samo pytanie. Jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce dyrekcja nieprzychylne opowie\u015bci na temat mojej osoby us\u0142ysza\u0142a od koleg\u00f3w z NRD, w tym w\u0142a\u015bnie od robi\u0105cego sympatyczne wra\u017cenie Friedricha. By\u0142o to przewrotne i nielojalne, ale czy oni mogli zachowywa\u0107 si\u0119 inaczej? W pa\u0144stwie Hitlera, licz\u0105cym 70 mln mieszka\u0144c\u00f3w, aparat bezpiecze\u0144stwa liczy\u0142 kilkana\u015bcie tysi\u0119cy funkcjonariuszy. W NRD, gdzie \u017cy\u0142o 17 mln ludzi, Stasi zatrudnia\u0142o ponad 200 tys. os\u00f3b. Jak skuteczn\u0105 inwigilacj\u0119 zapewnia tak rozbudowany aparat, przekona\u0142am si\u0119, gdy podczas jednego z pobyt\u00f3w w Lipsku zaprosi\u0142a mnie do domu znajoma prawniczka. Przyjmowanie obcokrajowca w domu zdarza\u0142o si\u0119 tak rzadko, \u017ce by\u0142am przekonana, \u017ce je\u015bli ona na to si\u0119 zdecydowa\u0142a, mo\u017ce uda si\u0119 wreszcie bardziej otwarcie porozmawia\u0107. Jak\u017ce by\u0142am naiwna! Oficjalny p\u0142aszczyk przywdziewany przez mieszka\u0144c\u00f3w NRD w miejscach pracy szczelnie ich okrywa\u0142 tak\u017ce podczas przyjmowania go\u015bci we w\u0142asnym domu. Prawniczka wyj\u0119\u0142a albumy historii ruchu robotniczego i sp\u0119dzi\u0142y\u015bmy wiecz\u00f3r na ich ogl\u0105daniu.<\/p>\n

O rany!<\/strong><\/p>\n

No w\u0142a\u015bnie. Czy to by\u0142a prawdziwa Niemka? Czy zuniformizowane pa\u0144stwo, w kt\u00f3rym \u017cy\u0142a, pozwala\u0142o jej na jakiekolwiek samodzielne dzia\u0142anie?<\/p>\n

W 1976 roku po raz pierwszy wyjecha\u0142am do zachodnich Niemiec, na stypendium. By\u0142 1 listopada, dzie\u0144 wolny od pracy, wi\u0119c chodzi\u0142am po opustosza\u0142ych ulicach Bonn, przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 willom ulokowanym w zadbanych ogrodach. W powietrzu unosi\u0142 si\u0119 zapach podsma\u017canego na grillu mi\u0119sa. Poczu\u0142am ogromny kontrast mi\u0119dzy sob\u0105, samotn\u0105 mizerot\u0105 z pozna\u0144skiego blokowiska, a t\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra mimo wojny rozp\u0119tanej przez siebie trzy dekady wcze\u015bniej, \u017cy\u0142a teraz w spokojnym dobrobycie. Czy na pewno widzia\u0142am w tych ludziach prawdziwych Niemc\u00f3w, czyli po prostu ludzi: ze swoj\u0105 histori\u0105, w\u0142asnym my\u015bleniem? Wci\u0105\u017c chyba jednak byli dla mnie zbrodniarzami albo ich potomkami, kt\u00f3rym z racji przesz\u0142o\u015bci odmawia\u0142am prawa do spokoju i dobrego \u017cycia.<\/p>\n

Kiedy autorka pracy doktorskiej o Polskim Zwi\u0105zku Zachodnim, kt\u00f3r\u0105 Pani mia\u0142a gotow\u0105 do obrony, gdy pojawi\u0142a si\u0119 w Instytucie Zachodnim, porzuci\u0142a takie my\u015blenie? Przypomn\u0119, \u017ce PZZ by\u0142 organizacj\u0105 do\u015b\u0107 niemco\u017cercz\u0105, kt\u00f3ra po wojnie bada\u0142a tzw. Ziemie Odzyskane, uzasadniaj\u0105c ich \u201eodwieczn\u0105 polsko\u015b\u0107\u201d<\/strong>.<\/strong><\/p>\n

Taka by\u0142a w\u00f3wczas propaganda, ale jednak uzasadniona. Nowi mieszka\u0144cy teren\u00f3w nadodrza\u0144skich i nadba\u0142tyckich przez lata nie potrafili traktowa\u0107 ich jak swoich. Bali si\u0119 powrotu Niemc\u00f3w, zmiany polityki pa\u0144stwa. W akcie zemsty niszczono nie tylko zabytki, ale nawet mapy teren\u00f3w zalewowych. Szaber rzeczy pozostawionych przez Niemc\u00f3w sta\u0142 si\u0119 usankcjonowan\u0105 wymian\u0105 d\u00f3br. Zwi\u0105zek, opisuj\u0105c histori\u0119 ziem, kt\u00f3re przypad\u0142y Polsce po 1945 roku, przypomina\u0142, \u017ce nie mo\u017cemy ich traktowa\u0107 jak zupe\u0142nie obcych, wi\u0119c zas\u0142uguj\u0105cych wy\u0142\u0105cznie na grabie\u017c i zniszczenie. Chyba nie opublikowa\u0142am w\u00f3wczas tekstu, kt\u00f3rego bym si\u0119 wstydzi\u0142a, zw\u0142aszcza, \u017ce tereny te przypad\u0142y Polsce s\u0142usznie, wi\u0119c ich zagospodarowanie i po\u0142\u0105czenie z nowym krajem by\u0142o dla mnie oczywiste. Wi\u0119cej: to by\u0142a chyba jedyna sprawa, co do kt\u00f3rej spo\u0142ecze\u0144stwo zgadza\u0142o si\u0119 z w\u0142adz\u0105.<\/p>\n

Wracaj\u0105c do pytania: moje my\u015blenie zmienia\u0142o si\u0119 stopniowo, ale ostatecznie i nieodwo\u0142alnie zmieni\u0142 je Eberhard. Mia\u0142 18 lat, kiedy w 1944 roku zosta\u0142 \u017co\u0142nierzem Wehrmachtu. Zosta\u0142 ranny w nog\u0119 podczas \u0107wicze\u0144, co uchroni\u0142o go od wys\u0142ania na front dogorywaj\u0105cej wojny. Ca\u0142e doros\u0142e \u017cycie przeznaczy\u0142 na poznawanie kraj\u00f3w wschodniej Europy. W poczuciu winy, \u017ce brak wiedzy zrobi\u0142 z niego \u0142atw\u0105 zdobycz nazistowskiej propagandy, przez lata pracowa\u0142 nad gromadzeniem \u015brodk\u00f3w na stypendia dla naukowc\u00f3w i dzia\u0142aczy z kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich. By\u0142 ode mnie 15 lat starszy, wi\u0119c nasze perspektywy tak\u017ce z tego powodu musia\u0142y by\u0107 odmienne, ale dyskutowali\u015bmy o wszystkim, bez w\u0105tk\u00f3w tabu. Zabiera\u0142 mnie te\u017c na doroczne zjazdy: klasowe, korporacji studenckiej, slawist\u00f3w, na przyk\u0142ad w jakie\u015b pi\u0119kne miejsce pod Getyng\u0105. Uczestnicy nie dostrzegali zreszt\u0105 jego urody, bo wszyscy siedzieli w sali obrad po dziesi\u0119\u0107 godzin dziennie, s\u0142uchaj\u0105c referat\u00f3w i dyskutuj\u0105c.<\/p>\n

Ale o czym?<\/strong><\/p>\n

O Hitlerze! Dziesi\u0119\u0107 godzin analiz dziennie na temat powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych dali si\u0119 uwie\u015b\u0107 F\u00fchrerowi. S\u0142u\u017cyli w Wehrmachcie, bo otrzymali wezwanie do wojska, ale chcieli zrozumie\u0107, dlaczego nie dostrzegali nachalno\u015bci propagandy ani przemocy wobec innych narod\u00f3w czy pa\u0144stw. Jak mogli traktowa\u0107 s\u0142u\u017cb\u0119 Hitlerowi jako w\u0142a\u015bciwie zaszczytn\u0105. Jak mogli \u015bpiewa\u0107 pie\u015bni marszowe, w kt\u00f3rych mowa jest o pogardzie wobec innych, uznanych za s\u0142abszych, i o wy\u017cszo\u015bci swojego narodu. Brzmia\u0142y pi\u0119knie, dobrze si\u0119 maszerowa\u0142o w ich rytm, zw\u0142aszcza w ha\u0142asie stuku podkutych but\u00f3w… Wtedy sobie u\u015bwiadomi\u0142am, \u017ce te\u017c \u015bpiewa\u0142am pie\u015bni marszowe. W ch\u00f3rze szkolnym. Pami\u0119tam, jak si\u0119 budowa\u0142am jako nastolatka poczuciem brania odwetu za krzywdy, \u015bpiewaj\u0105c: \u201eMy ze spalonych wsi,\/ My z g\u0142oduj\u0105cych miast…\u201d.<\/p>\n

Hymn Gwardii Ludowej \u2013 by\u0142o nie by\u0142o komunistycznej partyzantki.<\/strong><\/p>\n

Nie zastanawia\u0142am si\u0119 nad tre\u015bci\u0105, podobnie jak Eberhard i jego koledzy. Te\u017c mi si\u0119 podoba\u0142o, bo by\u0142am w grupie i razem \u015bpiewali\u015bmy do melodii \u0142atwo wpadaj\u0105cej w ucho. Siostra mojego m\u0119\u017ca napisa\u0142a wypracowanie, w kt\u00f3rym dzi\u0119kowa\u0142a Hitlerowi za prac\u0119 dla rodzic\u00f3w i codzienny chleb (bo wcze\u015bniej by\u0142y kryzys i bieda), ale w Polsce recytowali\u015bmy \u201eS\u0142owo o Stalinie\u201d W\u0142adys\u0142awa Broniewskiego. Nasza wiara w dziejow\u0105 sprawiedliwo\u015b\u0107 zaprowadzon\u0105 przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 nie by\u0142a tak powszechna, jak w Niemczech w Hitlera-tw\u00f3rc\u0119 dobrobytu, co jednak nie wynika\u0142o z przyrodzonego nam rozs\u0105dku, lecz raczej z pewnej r\u00f3\u017cnicy podej\u015bcia. U nich by\u0142o wa\u017cne pa\u0144stwo i wszystko, co zarz\u0105dz\u0105 jego instytucje. U nas \u2013 nar\u00f3d, wi\u0119c nie raz dystansowano si\u0119 od w\u0142adzy. Tymczasem ani pa\u0144stwo, ani nar\u00f3d nie s\u0105 wa\u017cne. Tylko cz\u0142owiek si\u0119 liczy i jego godno\u015b\u0107. Postawa Eberharda i jego przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy ca\u0142e \u017cycie starali si\u0119 zrozumie\u0107, dlaczego w m\u0142odo\u015bci bezmy\u015blnie poszli za dyktatorem, ostatecznie mnie w tym upewni\u0142a. To on r\u00f3wnie\u017c nauczy\u0142 mnie patrzenia na tamte wydarzenia z perspektywy Niemc\u00f3w.<\/p>\n

Moje pokolenie potrzebowa\u0142o czasu, \u017ceby nie widzie\u0107 w Niemcach jedynie agresor\u00f3w, z niemal wbudowanym genem zbrodniczo\u015bci. Jeszcze moja c\u00f3rka styka\u0142a si\u0119 z tak\u0105 propagand\u0105 \u2013 na lekcjach historii, w filmach wojennych. Kiedy wi\u0119c na katechezie pad\u0142o pytanie o sprawc\u0119 ukrzy\u017cowania Chrystusa, odpowiedzia\u0142a: \u201eNiemcy\u201d. Tymczasem do pope\u0142niania zbrodni, zw\u0142aszcza na masow\u0105 skal\u0119, mo\u017ce doj\u015b\u0107 wsz\u0119dzie, o ile zostan\u0105 spe\u0142nione okre\u015blone warunki, na przyk\u0142ad ideowe czy polityczne. Dzisiaj tworzy je kryzys migracyjny na Morzu \u015ar\u00f3dziemnym czy przy granicy polsko-bia\u0142oruskiej. Wy\u0142\u0105czanie teren\u00f3w spod dzia\u0142ania prawa, zamykanie na lata w obozach dla uchod\u017ac\u00f3w, przepychanie ludzi przez granic\u0119 mog\u0105 zadzia\u0142a\u0107 jak iskra. Zw\u0142aszcza ta ostatnia praktyka powinna budzi\u0107 jednoznacznie z\u0142e skojarzenia, bo tak w\u0142a\u015bnie Niemcy post\u0105pili ze swoimi \u017cydowskimi wsp\u00f3\u0142obywatelami pod koniec lat 30. Dlaczego wi\u0119c takie dzia\u0142ania tych wspomnie\u0144 nie budz\u0105?<\/p>\n

Odpowiem Wyspia\u0144skim: \u201eMy\u015bmy wszystko zapomnieli…\u201d. Kiedy zacz\u0119\u0142a si\u0119 Pani uczy\u0107 niemieckiego?<\/strong><\/p>\n

Kiedy przyj\u0119to mnie do pracy w Instytucie Zachodnim i jako pierwsze zadanie otrzyma\u0142am systematyczne przygotowywanie pras\u00f3wki z czasopism wydawanych przez organizacje ziomkowskie w Niemczech.<\/p>\n

Nie zapytano Pani\u0105 o znajomo\u015b\u0107 niemieckiego przy przyjmowaniu do pracy?<\/strong><\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie nie zapytano, bo inaczej nie przyj\u0119to by mnie do Instytutu, a ja marzy\u0142am o pracy naukowej! Na asystentur\u0119 po studiach historycznych na UAM nie mia\u0142am szans, mimo \u017ce by\u0142am pi\u0105tkow\u0105 studentk\u0105, bo nie by\u0142o etat\u00f3w. No i kto\u015b musia\u0142by mnie poleci\u0107, a ja nie mia\u0142am protektora. Studi\u00f3w doktoranckich nie by\u0142o, dlatego prac\u0119 doktorsk\u0105 pisa\u0142am samodzielnie, licz\u0105c, \u017ce dzi\u0119ki temu uda mi si\u0119 za jaki\u015b czas znale\u017a\u0107 miejsce w\u0142a\u015bnie w Instytucie Zachodnim. Czeka\u0142am pi\u0119\u0107 lat.<\/p>\n

Jak zarabia\u0142a Pani na \u017cycie?<\/strong><\/p>\n

Ucz\u0105c historii w szkole podstawowej na pozna\u0144skim Grunwaldzie. W \u017cyciu wa\u017cna jest pasja, a ja zawsze mia\u0142am szcz\u0119\u015bcie robi\u0107 to, co lubi\u0119. Opu\u015bci\u0142o mnie ono chyba tylko raz w \u017cyciu, kiedy dyrektor tej podstaw\u00f3wki usi\u0142owa\u0142 mnie wys\u0142a\u0107 na Wieczorowy Uniwersytet Marksizmu-Leninizmu. Zapyta\u0142am: \u201ePo co?\u201d. By\u0142am historyczk\u0105, wi\u0119c wiedzia\u0142am co trzeba na ten temat i dodatkowy kurs nie by\u0142 mi potrzebny. Co jednak wa\u017cniejsze: nie mia\u0142am na to czasu. Po pracy w podstaw\u00f3wce bieg\u0142am na kilka lekcji prowadzonych w szkole \u015bredniej. Musia\u0142am dorabia\u0107, bo m\u00f3j pierwszy m\u0105\u017c mia\u0142 problemy zdrowotne i nie zawsze m\u00f3g\u0142 pracowa\u0107 na ca\u0142y etat. Zbieraj\u0105c materia\u0142y do doktoratu, na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 pracowa\u0142am w archiwach, tak\u017ce w Warszawie. Na to potrzebowa\u0142am czasu, a nie na WUML! I wtedy w\u0142a\u015bnie opu\u015bci\u0142o mnie szcz\u0119\u015bcie. Dyrektor, prawdopodobnie w zwi\u0105zku z moj\u0105 odmow\u0105, ograniczy\u0142 mi nauczanie historii i wiedzy o spo\u0142ecze\u0144stwie na rzecz prowadzenia lekcji plastyki i muzyki w m\u0142odszych klasach. Tak naprawd\u0119 ukara\u0142 dzieci, bo nie mia\u0142am za grosz talentu, \u017ceby uczy\u0107 tych przedmiot\u00f3w.<\/p>\n

Szkolna udr\u0119ka sko\u0144czy\u0142a si\u0119 dzi\u0119ki profesorowi Janowi W\u0105sickiemu, historykowi pa\u0144stwa i prawa z UAM i mojemu promotorowi, ale te\u017c pos\u0142owi na Sejm PRL, kt\u00f3ry poleci\u0142 mnie \u00f3wczesnej dyrekcji Instytutu Zachodniego.<\/p>\n

Intryguje mnie, dlaczego oni nie zapytali o znajomo\u015b\u0107 niemieckiego?<\/strong><\/p>\n

Interesowa\u0142o ich co innego. Pierwszym pytaniem, jakie zada\u0142 mi m\u00f3j bezpo\u015bredni prze\u0142o\u017cony, dr Janusz Sobczak, brzmia\u0142o: \u201ejeste\u015b \u017byd\u00f3wk\u0105?\u201d.<\/p>\n

Intuicja?!<\/strong><\/p>\n

Po otrzymaniu wynik\u00f3w z Hamburga zastanawia\u0142am si\u0119 z c\u00f3rk\u0105, dlaczego ono w og\u00f3le pad\u0142o? To nie by\u0142o zadawane w\u00f3wczas rutynowo pytanie, nawet bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce nie opad\u0142 jeszcze kurz po wydarzeniach marcowych. Szczerze wtedy odpowiedzia\u0142am, \u017ce nic mi o tym nie wiadomo, \u017cebym mia\u0142a by\u0107 \u017byd\u00f3wk\u0105.<\/p>\n

Co do j\u0119zyk\u00f3w, zna\u0142am biegle rosyjski i \u0142acin\u0119. Niemieckiego uczy\u0142am si\u0119, t\u0142umacz\u0105c ksi\u0105\u017cki ze s\u0142ownikiem, s\u0142uchaj\u0105c radia, czytaj\u0105c gazety. Intensywna to by\u0142a nauka, ale samodzielna. J\u0119zyk pozna\u0142am wi\u0119c praktycznie, do dzi\u015b nie znam gramatyki.<\/p>\n

A nie pomy\u015bla\u0142a Pani: \u201eMoja noga ju\u017c tu nie postanie, bo jak mo\u017cna zadawa\u0107 takie pytanie po Zag\u0142adzie\u201d?<\/strong><\/p>\n

Nawet nie przysz\u0142o mi to do g\u0142owy. To zreszt\u0105 jeszcze nie by\u0142 czas na takie stawianie sprawy. Przyznaj\u0119 zreszt\u0105, \u017ce nigdy nie przejmowa\u0142am si\u0119 moim szefem i jego pogl\u0105dami. Podobnie jego zadaniem robienia wypis\u00f3w z pism wysiedlonych Gda\u0144szczan, Pomorzan czy \u015al\u0105zak\u00f3w. By\u0142y one mocno konfrontacyjne, nawet agresywne. Taka by\u0142a r\u00f3wnie\u017c polityka naszych w\u0142adz wobec Niemiec. Obie strony trwa\u0142y w klinczu.<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu pracy w Instytucie po\u015bwi\u0119ca\u0142am niemieckiej geopolityce, poniewa\u017c to mnie interesowa\u0142o najbardziej. I tu akurat mia\u0142am szcz\u0119\u015bcie: do ludzi, do sprzyjaj\u0105cych zbieg\u00f3w okoliczno\u015bci. Bo jak inaczej, gdybym nie mia\u0142a fartu, trafi\u0142by do mnie, nikomu nieznanej naukowczyni z Poznania, zainteresowanej wojenn\u0105 geopolityk\u0105 Niemiec, kt\u00f3ra nie opublikowa\u0142a jeszcze niczego istotnego, prof. Hans-Adolf Jacobsen \u2013 politolog i historyk z Uniwersytetu w Bonn, specjalizuj\u0105cy si\u0119 w stosunkach mi\u0119dzynarodowych? A on nie tylko mnie znalaz\u0142, ale jeszcze udost\u0119pni\u0142 dwie walizki dokument\u00f3w na temat Karla Haushofera.<\/p>\n

Geopolityka i geografa, tw\u00f3rc\u0119 m.in. poj\u0119cia Lebensraum<\/em>, kt\u00f3rym inspirowa\u0142 si\u0119 Hitler.<\/strong><\/p>\n

Pope\u0142ni\u0142 z \u017con\u0105 samob\u00f3jstwo w marcu 1946 roku, obawiaj\u0105c si\u0119, \u017ce odpowie za wspieranie nazist\u00f3w. Jacobsen, podobnie jak m\u00f3j p\u00f3\u017aniejszy m\u0105\u017c, s\u0142u\u017cy\u0142 w Wehrmachcie, wierzy\u0142 w Hitlera, a dalsze \u017cycie po\u015bwi\u0119ci\u0142 na prac\u0119 dla tej cz\u0119\u015bci Europy, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 ofiar\u0105 imperialistycznej polityki Niemiec. Gromadzi\u0142 \u015brodki na stypendia, zaprasza\u0142 do Niemiec uczonych z Polski czy republik Zwi\u0105zku Radzieckiego. Gdyby nie jego pomoc w postaci udost\u0119pnionych dokument\u00f3w, a tak\u017ce przyznania stypendium, dzi\u0119ki kt\u00f3remu pojecha\u0142am do Archiwum Federalnego w Koblencji, nic by nie wysz\u0142o z moich ambitnych plan\u00f3w habilitacyjnych. Tymczasem mia\u0142am nieograniczony dost\u0119p do ksi\u0105\u017cek, korzysta\u0142am te\u017c z archiwum MSZ w Bonn.<\/p>\n

Takie podej\u015bcie do Polak\u00f3w, z jakim spotka\u0142am si\u0119 u Jacobsena, by\u0142o w RFN wyj\u0105tkowe. Dla Niemc\u00f3w nie byli\u015bmy ani zwyci\u0119zcami ostatniej wojny (byli nimi Rosjanie), ani ofiarami (ten status mieli \u017bydzi), a jedynie okupantami ich dawnych teren\u00f3w wschodnich. \u017byli\u015bmy w tak odmiennych \u015bwiatach, \u017ce trudno to sobie dzisiaj wyobrazi\u0107. Tam wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a protestancka, tu katolicka. My \u015al\u0105sk i Pomorze uwa\u017cali\u015bmy za ziemie odzyskane, oni za utracone. Obie strony uwa\u017ca\u0142y, \u017ce maj\u0105 do nich prawa wy\u0142\u0105czne. Granica by\u0142a \u015bwi\u0119ta, ale wy\u0142\u0105cznie dla nas. Nie zmieni\u0142o tego ani podpisanie 7 grudnia 1970 roku traktatu granicznego przez kanclerza Willy\u02bcego Brandta, ani tym bardziej jego ukl\u0119kni\u0119cie przed pomnikiem bojownik\u00f3w z warszawskiego getta. Spontaniczny gest niemej bezradno\u015bci kanclerza Brandta, kt\u00f3ry w \u017caden spos\u00f3b nie by\u0142 uwik\u0142any w nazizm, a mimo to w\u0142a\u015bnie on zdecydowa\u0142 si\u0119 przeprosi\u0107 Polak\u00f3w w imieniu Niemc\u00f3w za zbrodnie pope\u0142nione podczas wojny, w jego kraju zdeprecjonowano. Podpisanie traktatu odebrano z kolei jako rezygnacj\u0119 z teren\u00f3w wschodnich, co wsp\u00f3\u0142obywatele u\u015bwiadamiali kanclerzowi obel\u017cywymi anonimami.<\/p>\n

Polskie w\u0142adze uwa\u017ca\u0142y natomiast, \u017ce kanclerz Brandt ukl\u0119kn\u0105\u0142 nie tam, gdzie trzeba: uczci\u0142 bowiem powsta\u0144c\u00f3w \u017cydowskich zamiast warszawskich.<\/strong><\/p>\n

Jak wida\u0107 ani Polacy, ani Niemcy nie byli gotowi na zbli\u017cenie, kt\u00f3re mog\u0142oby doprowadzi\u0107 do normalizacji stosunk\u00f3w. Celowo nie u\u017cy\u0142am poj\u0119cia \u201epojednanie\u201d, gdy\u017c na nie mog\u0105 si\u0119 zdoby\u0107 wy\u0142\u0105cznie pojedynczy ludzie, nie narody odg\u00f3rn\u0105 decyzj\u0105 w\u0142adz. Tak to w\u0142a\u015bnie musia\u0142o wygl\u0105da\u0107, poniewa\u017c mi\u0119dzy nami istnia\u0142 mur berli\u0144ski i granica by\u0142a zamkni\u0119ta. Powsta\u0142e w 1976 roku Forum Polsko-Niemieckie czy Wsp\u00f3lna Polsko-Niemiecka Komisja Podr\u0119cznikowa, dzia\u0142aj\u0105ca od roku 1972 \u2013 to by\u0142y dzia\u0142ania na poziomie elit. Szerokie rzesze, przynajmniej w zjednoczonych Niemczech, zacz\u0119\u0142y uznawa\u0107 za swoj\u0105 granic\u0119 na Odrze i Nysie \u0141u\u017cyckiej dopiero po podpisaniu traktatu w 1990 roku przez Helmuta Kohla i Tadeusza Mazowieckiego. Przypomn\u0119, \u017ce zaledwie pi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej zachodni Niemcy po raz pierwszy us\u0142yszeli oficjalnie \u2013 od prezydenta Richarda von Weizs\u00e4ckera podczas przem\u00f3wienia w Bundestagu z okazji 40. rocznicy zako\u0144czenia II wojny \u015bwiatowej \u2013 kto j\u0105 wywo\u0142a\u0142. Nie \u201eklika Hitlera\u201d, kt\u00f3ra pchn\u0119\u0142a bezwolny nar\u00f3d do zbrodni, jak niemal powszechnie uwa\u017cano (poza historykami, rzecz jasna), ale sami Niemcy, bo wybrali NSDAP do w\u0142adzy w demokratycznym g\u0142osowaniu w 1933 roku.<\/p>\n

A je\u015bli nasze pojednanie to rytua\u0142 pustych gest\u00f3w, obliczony na unikanie dra\u017cliwych temat\u00f3w, jak twierdz\u0105 niekt\u00f3rzy publicy\u015bci i politycy, m\u00f3wi\u0105c o \u201ekiczu pojednania\u201d?<\/strong><\/p>\n

Has\u0142o tyle\u017c no\u015bne, co niesprawiedliwe, bo straszliwie upraszczaj\u0105ce rzeczywisto\u015b\u0107 naszych relacji. Po zawarciu wspomnianego traktatu Polacy i Niemcy, kontynuuj\u0105c wysi\u0142ki elit z czas\u00f3w zimnowojennych, podj\u0119li wsp\u00f3\u0142prac\u0119 we wszystkich dziedzinach \u017cycia. Wtedy zale\u017ca\u0142o nam na zbli\u017ceniu z Zachodem, wi\u0119c nie mogli\u015bmy ani nie chcieli\u015bmy lekcewa\u017cy\u0107 naszego zachodniego s\u0105siada. Z czasem sytuacja si\u0119 zmieni\u0142a. Polska przesta\u0142a by\u0107 dla Niemiec s\u0105siadem peryferyjnym, a oni z kolei nie byli ju\u017c pa\u0144stwem frontowym. Pojawi\u0142y si\u0119 natomiast powa\u017cne zagro\u017cenia globalne, jak terroryzm czy ruchy migracyjne. W takiej sytuacji porozumienie z Niemcami to nie jest \u2013 jak tego chcia\u0142y \u015brodowiska prawicowe \u2013 zdrada, ale elementarny wym\u00f3g polskiej racji stanu.<\/p>\n

Przez osiem lat rz\u0105d\u00f3w Zjednoczonej Prawicy relacjami polsko-niemieckimi nie rz\u0105dzi\u0142o jednak poj\u0119cie \u201eracja stanu\u201d, ale na przyk\u0142ad \u201ereparacje\u201d. Czy kruszenie kopii o ich wyp\u0142acenie to hucpa polityczna?<\/strong><\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce tak, bo dla nas wa\u017cniejsze od odszkodowa\u0144 jest znajdywanie wsp\u00f3lnych z Niemcami obszar\u00f3w zainteresowa\u0144 i nawi\u0105zywanie kolejnych kontakt\u00f3w mi\u0119dzyludzkich. Zw\u0142aszcza dzisiaj to zadanie pierwszorz\u0119dnego znaczenia, kiedy w Ukrainie toczy si\u0119 wojna, a ugrupowania nacjonalistyczne (nie tylko w Europie) s\u0105 coraz silniejsze. Wobec tak powa\u017cnych wyzwa\u0144, kt\u00f3re gro\u017c\u0105 kolejnymi wojnami i niepokojami spo\u0142ecznymi, si\u0142y prodemokratyczne musz\u0105 si\u0119 jednoczy\u0107. Natomiast podkre\u015blanie r\u00f3\u017cnic, cho\u0107by przez wywo\u0142ywanie nastroj\u00f3w antyniemieckich w Polsce, jest sprzeczne ze zdrowym rozs\u0105dkiem.<\/p>\n

O\u015bmielam si\u0119 domniemywa\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa zdaje sobie z tego spraw\u0119 i nie zmieni\u0142a zdania, mimo antyniemieckiej propagandy z lat 2015\u20132023. Ona niew\u0105tpliwie zaszkodzi\u0142a wizerunkowi Polski za granic\u0105, ale nie podwa\u017cy\u0142a wsp\u00f3\u0142pracy polsko-niemieckiej z minionych dekad. By\u0142o to mo\u017cliwe, poniewa\u017c nie opiera\u0142a si\u0119 ona na \u201ekiczu pojednania\u201d \u2013 by odwo\u0142a\u0107 si\u0119 znowu do tego por\u0119cznego chwytu publicystycznego \u2013 lecz na trwa\u0142ym fundamencie. Stworzyli go ludzie z obu stron granicy, kt\u00f3rzy si\u0119 znaj\u0105 i wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105. Takiego fundamentu nie rozsadz\u0105 pokrzykiwania tych czy innych polityk\u00f3w. Podtrzymanie dobrych relacji i wspieranie inicjatyw s\u0142u\u017c\u0105cych porozumieniu to w dzisiejszym \u015bwiecie, w kt\u00f3rym co rusz m\u00f3wi si\u0119 o wojnie, w\u0142a\u015bciwie obywatelskie zobowi\u0105zanie.<\/p>\n

Co powinni\u015bmy us\u0142ysze\u0107 dzisiaj \u2013 80 lat po zako\u0144czeniu wojny \u2013 \u017ceby jej groza pozosta\u0142a wiarygodna?<\/strong><\/p>\n

Znawcy m\u00f3wi\u0105, \u017ce trzeba si\u0119ga\u0107 po \u015brodki komunikacji wsp\u00f3\u0142czesnej m\u0142odzie\u017cy.<\/p>\n

Po rolki na TikToku na przyk\u0142ad?<\/strong><\/p>\n

Dlaczego nie? Gdy zapyta\u0142am moj\u0105 wnuczk\u0119 Tosi\u0119, czemu wci\u0105\u017c patrzy w telefon, odpowiedzia\u0142a: \u201eBo tam mam wszystko\u201d. To jest \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy o \u015bwiecie jej pokolenia i niewiele na to poradzimy. \u015arodki audiowizualne na pewno maj\u0105 szans\u0119 zdoby\u0107 wi\u0119ksze audytorium ni\u017c cho\u0107by debaty spo\u0142eczne, kt\u00f3re w Polsce, inaczej w Niemczech, nigdy nie zdoby\u0142y takiego uznania jak powinny. Mimo, \u017ce tylko one potrafi\u0105 pokaza\u0107 problem z wielu stron. Poniewa\u017c jest ich za ma\u0142o, \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy o wojnie s\u0105 wspomnienia rodzinne, filmy wojenne, szkolne lekcje. Ka\u017cde z nich na sw\u00f3j spos\u00f3b ten obraz zniekszta\u0142ca. \u015awietnie pokazuj\u0105 to wyniki bada\u0144, opublikowane w 2002 roku przez Sabine Moller, Karoline Tschuggnall i Haralda Welzera na temat pami\u0119ci rodzinnej o narodowym socjalizmie i Holokau\u015bcie. Nieprzypadkowo zatytu\u0142owali prac\u0119: \u201eOpa war kein Nazi\u201d (M\u00f3j dziadek nie by\u0142 nazist\u0105). O tym, \u017ce dopiero wnuki zacz\u0119\u0142y pyta\u0107, co dziadkowie robili podczas wojny, ju\u017c wiemy. Badania pokaza\u0142y jednak, \u017ce dziadkowie niekoniecznie potrafili czy chcieli o tym opowiedzie\u0107. Zas\u0142aniali si\u0119 \u201erozkazem, kt\u00f3ry trzeba by\u0142o wykona\u0107\u201d, albo \u201ewojennymi realiami\u201d. Mo\u017cna ich zrozumie\u0107. Kto chcia\u0142by, na przyk\u0142ad przy torcie urodzinowym, opowiada\u0107 wnukom, jak rozstrzeliwa\u0142 dzieci w Polsce?<\/p>\n

Pami\u0119\u0107 jest zawodna, a ka\u017cda generacja uwik\u0142ana w dyktatur\u0119 z regu\u0142y nie czuje potrzeby bicia si\u0119 w piersi. Dla Niemc\u00f3w z\u0142o zacz\u0119\u0142o si\u0119 wi\u0119c nie w 1933 roku, ale 12 lat p\u00f3\u017aniej, kiedy zmuszono ich do bezwarunkowej kapitulacji, kraj podzielono na cztery strefy, z kt\u00f3rych powsta\u0142y dwa pa\u0144stwa niemieckie z pilnie strze\u017con\u0105 pomi\u0119dzy nimi granic\u0105. Dosz\u0142o do masowych gwa\u0142t\u00f3w, kilkana\u015bcie milion\u00f3w ludzi zmuszono do opuszczenia na zawsze rodzinnych stron. Czytaj\u0105c wymienion\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, pomy\u015bla\u0142am, \u017ce cz\u0142owiek w pewnym sensie si\u0119 nie zmienia: potrzeba bycia ofiar\u0105 zawsze b\u0119dzie w nim silniejsza od odwagi brania odpowiedzialno\u015bci za swoje czyny.<\/p>\n

W Niemczech dyskutowano tak\u017ce o Wehrmachcie jako organizacji zbrodniczej, o \u201ezwyczajnych Niemcach\u201d, kt\u00f3rzy bez opor\u00f3w zaanga\u017cowali si\u0119 w Holokaust, o konieczno\u015bci dziedziczenia poczucia winy, o pomnikach ofiar Zag\u0142ady i wojennego terroru, o centrum migracji i wyp\u0119dze\u0144… Dyskutuje si\u0119 wiele lat, powstaj\u0105 ksi\u0105\u017cki. W Polsce toczy si\u0119 w\u0142a\u015bciwie jedna znacz\u0105ca debata: o skali wsp\u00f3\u0142udzia\u0142u Polak\u00f3w w Zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w. Mam jednak wra\u017cenie, \u017ce zar\u00f3wno ta, jak i pomniejsze \u2013 poza tym, \u017ce przynosz\u0105 wiele nieznanych fakt\u00f3w \u2013 przede wszystkim dziel\u0105 ludzi. Sk\u0105d ten brak umiej\u0119tno\u015bci rozmowy, a mo\u017ce po prostu strach przed konieczno\u015bci\u0105 zmiany zdania?<\/strong><\/p>\n

Przygotowan\u0105 w Hamburgu wystaw\u0119 o zbrodniach Wehrmachtu obejrza\u0142o 18 mln ludzi. To pokazuje skal\u0119 zainteresowania rozmow\u0105 o przemilczanych faktach. Na pytanie odpowiem, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144: lubi\u0119 dyskutowa\u0107, ale nie bardzo jest z kim. \u017byjemy w ba\u0144kach i wydaje nam si\u0119, \u017ce tak jest najlepiej, najbezpieczniej. Siebie nie wy\u0142\u0105czam spod tego zarzutu, bo przecie\u017c od lat obracam si\u0119 w \u015brodowisku ludzi my\u015bl\u0105cych podobnie. Nie mam te\u017c poj\u0119cia, co si\u0119 dzieje w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych, gdzie pono\u0107 tocz\u0105 si\u0119 za\u017carte dyskusje. Tyle \u017ce one r\u00f3wnie\u017c bardziej dziel\u0105 ludzi ni\u017c obja\u015bniaj\u0105 \u015bwiat. Mo\u017ce ludziom szkoda czasu na rozmow\u0119?<\/p>\n

Dyskusjom nie sprzyja mur r\u00f3\u017cnic politycznych, kt\u00f3ry wyrasta za spraw\u0105 wojny polsko-polskiej. Polityk\u0105 jest bowiem pos\u0142ugiwanie si\u0119 na przyk\u0142ad takim wyra\u017ceniem jak \u201epedagogika wstydu\u201d na okre\u015blenie krytycznego dyskursu o historii II wojny \u015bwiatowej. Z kolei ci naprawiaj\u0105cy relacje polsko-niemieckie okazali si\u0119 \u2013 jak to uj\u0105\u0142 Jaros\u0142aw Kaczy\u0144ski \u2013 \u201epo\u017cytecznymi idiotami o \u017cebraczym usposobieniu\u201d, kt\u00f3rzy \u201ezapami\u0119tali si\u0119 w pojednaniu za niemieckie srebrniki\u201d. S\u0142owo \u201eNiemiec\u201d, jak czasami nazywany jest premier Tusk, jest wci\u0105\u017c w ustach zwolennik\u00f3w partii prezesa Kaczy\u0144skiego obelg\u0105.<\/p>\n

Na wypadek jakichkolwiek podejrze\u0144 od razu dopytam: gdzie jest Pani ojczyzna?<\/strong><\/p>\n

Zacytuj\u0119 mojego m\u0119\u017ca, kt\u00f3remu te\u017c takie pytanie zadano. Zaznacz\u0119, \u017ce jeszcze przed \u015blubem o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce on przeprowadza si\u0119 do Polski, czym wzbudzi\u0142 wielkie zdziwienie w swojej rodzinie i w\u015br\u00f3d znajomych. Eberhard odpowiedzia\u0142: \u201eMoj\u0105 ojczyzn\u0105 jest Ania, moja \u017cona\u201d. Bardzo mnie to uj\u0119\u0142o, wi\u0119c odpowiem podobnie: moj\u0105 ojczyzn\u0105 jest miejsce, gdzie \u017cyj\u0119, i ludzie, kt\u00f3rzy chc\u0105 ze mn\u0105 by\u0107. To przestrze\u0144, gdzie czuj\u0119 si\u0119 u siebie, w\u015br\u00f3d swoich.<\/p>\n

Dawniej my\u015bla\u0142am, \u017ce najgorsze w historii ludzko\u015bci by\u0142y wojny religijne. Wywo\u0142ywa\u0142y przecie\u017c tak\u0105 nienawi\u015b\u0107, \u017ce wyznawcy religii prze\u015bladowanej osiedlali si\u0119 w nowych miejscach, bo \u017cycie po s\u0105siedzku nie wchodzi\u0142o w gr\u0119.<\/p>\n

Dzisiaj polityka jest jak religia.<\/strong><\/p>\n

I to dla ka\u017cdej ba\u0144ki \u015bwiatopogl\u0105dowo-medialnej. \u017byczy\u0142am sobie, \u017ceby podczas kampanii parlamentarnej w 2023 roku strona opozycyjna nie pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 obelgami. Nie uda\u0142o si\u0119. Nieraz oddawano ciosy w taki sam spos\u00f3b, jak partia rz\u0105dz\u0105ca. Po co? To droga donik\u0105d, bo spiral\u0119 przemocy, tak\u017ce werbalnej, mo\u017cna tylko nakr\u0119ca\u0107. Bez ko\u0144ca.<\/p>\n

Papie\u017c Pawe\u0142 VI, formu\u0142uj\u0105c warunki prowadzenia dialogu, zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce strony zaczn\u0105 ze sob\u0105 rozmawia\u0107, je\u015bli b\u0119d\u0105 mia\u0142y minimum wiedzy o sobie. To podstawa tak w naszych relacjach z innymi krajami, jak i w zwarciach polsko-polskich. Gdy nic nie wiemy o drugiej stronie, \u0142atwo da\u0107 pos\u0142uch propagandzie, dopuszczaj\u0105c do g\u0142osu uprzedzenia czy z\u0142udzenia. Wracaj\u0105c do pytania o m\u0142odych, kt\u00f3rym chcemy przekaza\u0107, jak\u0105 potworno\u015bci\u0105 by\u0142a wojna sprzed o\u015bmiu dekad i przeprowadzane w\u00f3wczas masowe u\u015bmiercanie ludzi: niema\u0142ej cz\u0119\u015bci z nich brakuje wiedzy. Elementarnej. Nie wiedz\u0105, kto mordowa\u0142, ani dlaczego, ani kogo. Obozy koncentracyjne w Niemczech i na ziemiach polskich mia\u0142y powsta\u0107 ju\u017c w XIX wieku… S\u0105 wi\u0119c idealnymi s\u0142uchaczami dla r\u00f3\u017cnej ma\u015bci populist\u00f3w. Dlatego trzeba poszerza\u0107 wiedz\u0119 i wci\u0105\u017c edukowa\u0107, nie tylko m\u0142odych, bo lenistwo intelektualne mo\u017ce dopa\u015b\u0107 ka\u017cdego, niezale\u017cnie od wieku. Trzeba prostowa\u0107 k\u0142amstwa i polemizowa\u0107, bior\u0105c w obron\u0119 pom\u00f3wionych. Obro\u0144cy potrzebni s\u0105 zawsze. Krucha demokracja Republiki Weimarskiej nie przetrwa\u0142a tylko dlatego, \u017ce nie znalaz\u0142o si\u0119 dziesi\u0119ciu sprawiedliwych, kt\u00f3rzy by jej bronili. Wszyscy uwa\u017cali to nowo powsta\u0142e pa\u0144stwo za nie swoje, dzi\u0119ki czemu nazi\u015bci tak szybko znale\u017ali poparcie.<\/p>\n

Niemcy byli obecni w Pani \u017cyciu od pocz\u0105tku. Najpierw Pani\u0105 wykorzenili, przez co szcz\u0105tkowe informacje o dw\u00f3ch pierwszych latach Pani \u017cycia zajmuj\u0105 cztery linijki na skrawku papieru wielko\u015bci wizyt\u00f3wki, a potem…<\/strong><\/p>\n

A potem Niemcy, co prawda inni, mnie zakorzenili, na r\u00f3wni z moimi adopcyjnymi rodzicami i polskimi przyjaci\u00f3\u0142mi. Nie ma co rozpami\u0119tywa\u0107. Chcia\u0142abym zna\u0107 biologiczn\u0105 rodzin\u0119, ale wraz z tym, jak przybywa mi lat, zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce skupianie si\u0119 na krzywdach nie ma sensu. Liczy si\u0119 tylko ludzka dobro\u0107 \u2013 to jest najwa\u017cniejsze w \u017cyciu. Co r\u00f3wnie wa\u017cne, uda\u0142o mi si\u0119 w \u017cyciu pracowa\u0107 dla dobrej sprawy, bo za tak\u0105 uznaj\u0119 zaanga\u017cowanie w proces normalizacji polskich relacji z Niemcami. To prawda, \u017ce czasami pojawiaj\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy nami r\u00f3\u017cnice. Z regu\u0142y potrafimy jednak rozmawia\u0107 ca\u0142kiem dorzecznie. Bywa, \u017ce mamy pretensje. Na szcz\u0119\u015bcie umiemy te\u017c pracowa\u0107 nad rozwi\u0105zaniem wsp\u00f3lnych problem\u00f3w. Jeste\u015bmy wi\u0119c ze sob\u0105 na dobre i na z\u0142e \u2013 to jest w\u0142a\u015bnie miara partnerstwa. I przejaw s\u0105siedzkiej normalno\u015bci, nielukrowanej ani re\u017cyserowanej, kt\u00f3ra w dzisiejszej sytuacji geopolitycznej jest na wag\u0119 z\u0142ota.<\/p>\n

Przed momentem powiedzia\u0142a Pani, \u017ce ludziom \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u2013 szkoda czasu na rozmow\u0119. Na co na pewno zawsze warto traci\u0107 czas?<\/strong><\/p>\n

Na wyci\u0105ganie r\u0119ki do swojego antagonisty.<\/p>\n

Siedemdziesi\u0105t siedem razy, jak czytamy w Ewangelii Mateuszowej? <\/strong><\/p>\n

Tak, bez ko\u0144ca. Bo mi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107.<\/p>\n

Pozna\u0144, 25 listopada 2024 r.<\/p>\n

Prof. Anna Wolff-Pow\u0119ska jest historyczk\u0105 idei, specjalistk\u0105 w zakresie geopolityki oraz relacji polsko-niemieckich. Absolwentka historii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Od 1969 r. zwi\u0105zana z Instytutem Zachodnim, funkcjonuj\u0105cym w\u00f3wczas jako jednostka badawczo-rozwojowa na prawach stowarzyszenia przy Polskiej Akademii Nauk, gdzie uzyskiwa\u0142a kolejne tytu\u0142y naukowe. W latach 1990\u20132004 zosta\u0142a dyrektork\u0105 tej instytucji, doprowadzaj\u0105c do jej usamodzielnienia i przekszta\u0142caj\u0105c j\u0105 w plac\u00f3wk\u0119 istotn\u0105 w procesie normalizacji relacji polsko-niemieckich oraz ich rozwoju. Po przej\u015bciu na emerytur\u0119 zosta\u0142a wyk\u0142adowczyni\u0105 na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM. Autorka wielu ksi\u0105\u017cek, m.in. \u201ePolacy wobec Niemc\u00f3w. Z dziej\u00f3w kultury politycznej Polski, 1945\u20131989\u201d (1993), \u201eA bli\u017aniego swego… Ko\u015bcio\u0142y w Niemczech wobec \u2018problemu \u017cydowskiego\u2019\u201d (2003), \u201ePami\u0119\u0107 \u2013 brzemi\u0119 i uwolnienie. Niemcy wobec nazistowskiej przesz\u0142o\u015bci, 1945\u20132010\u201d (2011), \u201eBezcenn\u0105 warto\u015bci\u0105 jest prawda. Eseje\u201d (2024).<\/em><\/p>\n

Powy\u017cszy wywiad ukaza\u0142 si\u0119 w DIALOGU nr 149 (2025).\u00a0<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Czy Pani Profesor ju\u017c wie? Sk\u0105d jestem? I tak, i nie. Rozpocznijmy od tego, co Pani wie. Moja c\u00f3rka Monika, kt\u00f3ra przekonywa\u0142a mnie, \u017ce powinnam spr\u00f3bowa\u0107 dowiedzie\u0107 si\u0119 czego\u015b o sobie, z okazji Dnia Matki zrobi\u0142a mi prezent: pobra\u0142a wymaz z moich policzk\u00f3w i wys\u0142a\u0142a go do Hamburga. Do instytutu, kt\u00f3ry przeprowadza badania genetyczne dla […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":1042,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[59],"tags":[155,157,153,156],"themen":[],"ppma_author":[154],"class_list":["post-1041","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultura","tag-holokaust","tag-milosc","tag-polsko-niemiecki","tag-zydzi"],"acf":[],"yoast_head":"\nAnna Wolff-Pow\u0119ska: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107\u201d | DIALOG online \u25ba Deutsch-Polnisches Magazin<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Anna Wolff-Pow\u0119ska: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107\u201d | DIALOG online \u25ba Deutsch-Polnisches Magazin\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Czy Pani Profesor ju\u017c wie? Sk\u0105d jestem? I tak, i nie. Rozpocznijmy od tego, co Pani wie. Moja c\u00f3rka Monika, kt\u00f3ra przekonywa\u0142a mnie, \u017ce powinnam spr\u00f3bowa\u0107 dowiedzie\u0107 si\u0119 czego\u015b o sobie, z okazji Dnia Matki zrobi\u0142a mi prezent: pobra\u0142a wymaz z moich policzk\u00f3w i wys\u0142a\u0142a go do Hamburga. Do instytutu, kt\u00f3ry przeprowadza badania genetyczne dla […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"DIALOG online \u25ba Deutsch-Polnisches Magazin\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/people\/Dialog-Deutsch-Polnisches-Magazin\/100067489932059\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-06-05T08:24:16+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-06-14T14:02:17+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Anna-Wolff-Poweska-Fot.-Adrian-Wykrota-WYKR9821-scaled.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"2560\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1707\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Anna Mateja\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Wojciech Szyma\u0144ski\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"38 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Wojciech Szyma\u0144ski\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/8dbdb3c397ee81c79f2fb6d10911a5ad\"},\"headline\":\"Anna Wolff-Pow\u0119ska: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107\u201d\",\"datePublished\":\"2026-06-05T08:24:16+00:00\",\"dateModified\":\"2026-06-14T14:02:17+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/\"},\"wordCount\":7623,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/06\\\/Anna-Wolff-Poweska-Fot.-Adrian-Wykrota-WYKR9821-scaled.jpg\",\"keywords\":[\"Holokaust\",\"mi\u0142o\u015b\u0107\",\"polsko-niemiecki\",\"\u017bydzi\"],\"articleSection\":[\"Kultura\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/\",\"name\":\"Anna Wolff-Pow\u0119ska: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107\u201d | DIALOG online \u25ba Deutsch-Polnisches Magazin\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/06\\\/Anna-Wolff-Poweska-Fot.-Adrian-Wykrota-WYKR9821-scaled.jpg\",\"datePublished\":\"2026-06-05T08:24:16+00:00\",\"dateModified\":\"2026-06-14T14:02:17+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/06\\\/Anna-Wolff-Poweska-Fot.-Adrian-Wykrota-WYKR9821-scaled.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/06\\\/Anna-Wolff-Poweska-Fot.-Adrian-Wykrota-WYKR9821-scaled.jpg\",\"width\":2560,\"height\":1707},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/2026\\\/06\\\/05\\\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Start\",\"item\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Anna Wolff-Pow\u0119ska: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107\u201d\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/\",\"name\":\"Dialogonline.net\",\"description\":\"DIALOG online ist eine kostenlose Plattform f\u00fcr deutsch-polnischen Austausch, Politik & Kultur. Die digitale Fortsetzung des Magazins DIALOG.\u00a0\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/#organization\"},\"alternateName\":\"Polen & Deutschland Magazin\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/#organization\",\"name\":\"Dialogonline.net\",\"alternateName\":\"Polen & Deutschland Magazin\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/DialogOnlineLogo2026-RGB.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/05\\\/DialogOnlineLogo2026-RGB.png\",\"width\":2480,\"height\":827,\"caption\":\"Dialogonline.net\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/people\\\/Dialog-Deutsch-Polnisches-Magazin\\\/100067489932059\\\/\",\"https:\\\/\\\/www.instagram.com\\\/dialog.online.de.pl?igsh=MTIxbm9pdzk2Nml1dw==&utm_source=qr\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/8dbdb3c397ee81c79f2fb6d10911a5ad\",\"name\":\"Wojciech Szyma\u0144ski\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1ea3d195153a16a2c9652704f08c4386ff4a09769308e7b282d7195401a32757?s=96&d=mm&r=g05fb4a6885d914334f4763830807aacd\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1ea3d195153a16a2c9652704f08c4386ff4a09769308e7b282d7195401a32757?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/1ea3d195153a16a2c9652704f08c4386ff4a09769308e7b282d7195401a32757?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Wojciech Szyma\u0144ski\"},\"description\":\"Journalist mit Schwerpunkt auf deutsch-polnischen Themen. Ehemaliger Redakteur und Berlin-Korrespondent der polnischen Redaktion der Deutschen Welle sowie Deutschland-Korrespondent des Polnischen Rundfunks. Seit Mai 2026 Chefredakteur von DIALOG online.\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dialogonline.net\\\/pl\\\/author\\\/w-szymanski\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Anna Wolff-Pow\u0119ska: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107\u201d | DIALOG online \u25ba Deutsch-Polnisches Magazin","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Anna Wolff-Pow\u0119ska: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107\u201d | DIALOG online \u25ba Deutsch-Polnisches Magazin","og_description":"Czy Pani Profesor ju\u017c wie? Sk\u0105d jestem? I tak, i nie. Rozpocznijmy od tego, co Pani wie. Moja c\u00f3rka Monika, kt\u00f3ra przekonywa\u0142a mnie, \u017ce powinnam spr\u00f3bowa\u0107 dowiedzie\u0107 si\u0119 czego\u015b o sobie, z okazji Dnia Matki zrobi\u0142a mi prezent: pobra\u0142a wymaz z moich policzk\u00f3w i wys\u0142a\u0142a go do Hamburga. Do instytutu, kt\u00f3ry przeprowadza badania genetyczne dla […]","og_url":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/","og_site_name":"DIALOG online \u25ba Deutsch-Polnisches Magazin","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/people\/Dialog-Deutsch-Polnisches-Magazin\/100067489932059\/","article_published_time":"2026-06-05T08:24:16+00:00","article_modified_time":"2026-06-14T14:02:17+00:00","og_image":[{"width":2560,"height":1707,"url":"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Anna-Wolff-Poweska-Fot.-Adrian-Wykrota-WYKR9821-scaled.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Anna Mateja","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Wojciech Szyma\u0144ski","Szacowany czas czytania":"38 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/"},"author":{"name":"Wojciech Szyma\u0144ski","@id":"https:\/\/dialogonline.net\/#\/schema\/person\/8dbdb3c397ee81c79f2fb6d10911a5ad"},"headline":"Anna Wolff-Pow\u0119ska: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107\u201d","datePublished":"2026-06-05T08:24:16+00:00","dateModified":"2026-06-14T14:02:17+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/"},"wordCount":7623,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/dialogonline.net\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Anna-Wolff-Poweska-Fot.-Adrian-Wykrota-WYKR9821-scaled.jpg","keywords":["Holokaust","mi\u0142o\u015b\u0107","polsko-niemiecki","\u017bydzi"],"articleSection":["Kultura"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/","url":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/","name":"Anna Wolff-Pow\u0119ska: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107\u201d | DIALOG online \u25ba Deutsch-Polnisches Magazin","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dialogonline.net\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Anna-Wolff-Poweska-Fot.-Adrian-Wykrota-WYKR9821-scaled.jpg","datePublished":"2026-06-05T08:24:16+00:00","dateModified":"2026-06-14T14:02:17+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/#primaryimage","url":"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Anna-Wolff-Poweska-Fot.-Adrian-Wykrota-WYKR9821-scaled.jpg","contentUrl":"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Anna-Wolff-Poweska-Fot.-Adrian-Wykrota-WYKR9821-scaled.jpg","width":2560,"height":1707},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/2026\/06\/05\/anna-wolff-poweska-milosc-jest-silniejsza-niz-nienawisc\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Start","item":"https:\/\/dialogonline.net\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Anna Wolff-Pow\u0119ska: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 jest silniejsza ni\u017c nienawi\u015b\u0107\u201d"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/dialogonline.net\/#website","url":"https:\/\/dialogonline.net\/","name":"Dialogonline.net","description":"DIALOG online ist eine kostenlose Plattform f\u00fcr deutsch-polnischen Austausch, Politik & Kultur. Die digitale Fortsetzung des Magazins DIALOG.\u00a0","publisher":{"@id":"https:\/\/dialogonline.net\/#organization"},"alternateName":"Polen & Deutschland Magazin","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/dialogonline.net\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/dialogonline.net\/#organization","name":"Dialogonline.net","alternateName":"Polen & Deutschland Magazin","url":"https:\/\/dialogonline.net\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/dialogonline.net\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/DialogOnlineLogo2026-RGB.png","contentUrl":"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/05\/DialogOnlineLogo2026-RGB.png","width":2480,"height":827,"caption":"Dialogonline.net"},"image":{"@id":"https:\/\/dialogonline.net\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/people\/Dialog-Deutsch-Polnisches-Magazin\/100067489932059\/","https:\/\/www.instagram.com\/dialog.online.de.pl?igsh=MTIxbm9pdzk2Nml1dw==&utm_source=qr"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/dialogonline.net\/#\/schema\/person\/8dbdb3c397ee81c79f2fb6d10911a5ad","name":"Wojciech Szyma\u0144ski","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1ea3d195153a16a2c9652704f08c4386ff4a09769308e7b282d7195401a32757?s=96&d=mm&r=g05fb4a6885d914334f4763830807aacd","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1ea3d195153a16a2c9652704f08c4386ff4a09769308e7b282d7195401a32757?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/1ea3d195153a16a2c9652704f08c4386ff4a09769308e7b282d7195401a32757?s=96&d=mm&r=g","caption":"Wojciech Szyma\u0144ski"},"description":"Journalist mit Schwerpunkt auf deutsch-polnischen Themen. Ehemaliger Redakteur und Berlin-Korrespondent der polnischen Redaktion der Deutschen Welle sowie Deutschland-Korrespondent des Polnischen Rundfunks. Seit Mai 2026 Chefredakteur von DIALOG online.","url":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/author\/w-szymanski\/"}]}},"authors":[{"term_id":154,"user_id":0,"is_guest":1,"slug":"anna-mateja","display_name":"Anna Mateja","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/?s=96&d=mm&r=g","author_category":"","first_name":"","last_name":"","user_url":"","job_title":"","description":"dziennikarka; wyda\u0142a m.in. \u201ePoznawanie K\u0119pi\u0144skiego. Biografia psychiatry\u201d (2019), zredagowa\u0142a trzytomow\u0105 edycj\u0119 \u201ePism wybranych\u201d Jerzego Turowicza (2013). "}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1041","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1041"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1041\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1487,"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1041\/revisions\/1487"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1042"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1041"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1041"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1041"},{"taxonomy":"themen","embeddable":true,"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/themen?post=1041"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/dialogonline.net\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=1041"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}