Nowy wiek, nowe autokracje<\/h2>\n
W przesz\u0142o\u015bci demokracje upada\u0142y w dramatyczny spos\u00f3b, w gwa\u0142townych okoliczno\u015bciach, takich jak zamachy stanu. Na szcz\u0119\u015bcie, dzi\u015b coraz rzadziej mamy do czynienia z takimi formami zmiany re\u017cimu. Niemniej, erozja demokracji w XXI wieku post\u0119puje, i to w bia\u0142ych r\u0119kawiczkach. Zamiast przemocy i otwartej konfrontacji, politycy demontuj\u0105 systemy demokratyczne, u\u017cywaj\u0105c prawnych i instytucjonalnych wybieg\u00f3w, kt\u00f3re pod p\u0142aszczykiem legalno\u015bci maj\u0105 na celu umocnienie ich w\u0142adzy, wbrew obietnicom politycznego pluralizmu i r\u00f3wno\u015bci wszystkich wobec prawa.<\/p>\n To nowa jako\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych autokrat\u00f3w: nie demontuj\u0105 oni ca\u0142ego systemu, tylko przesterowuj\u0105 go w taki spos\u00f3b, \u017ce zachowuj\u0105c pozory demokracji, w praktyce faworyzuje on konkretn\u0105 opcj\u0119 polityczn\u0105. Ta odg\u00f3rna erozja instytucji i procedur post\u0119puje wraz z os\u0142abieniem postaw i warto\u015bci demokratycznych w spo\u0142ecze\u0144stwie. Niezadowolenie, frustracja polityk\u0105 g\u0142\u00f3wnego nurtu, zawiedzione oczekiwania \u2013 wszystko to tworzy podatny grunt dla niedemokratycznych pretendent\u00f3w do w\u0142adzy.<\/p>\n Zwyci\u0119stwo wyborcze partii nielojalnych wobec zasad demokracji jest pierwszym krokiem do rozpocz\u0119cia transformacji na poziomie instytucjonalnym. Wykorzystywanie zasob\u00f3w pa\u0144stwowych jako bonus w s\u0142u\u017cbie aparatu partyjnego pomaga budowa\u0107 lojalno\u015b\u0107. Klientelizm, czyli faworyzowanie okre\u015blonych grup interesu w procesie redystrybucji, pomaga utrzyma\u0107 wyborcze poparcie. Finansowanie partii rz\u0105dz\u0105cej z publicznych pieni\u0119dzy i ograniczanie dost\u0119pu przeciwnik\u00f3w politycznych do zasob\u00f3w publicznych zmienia dotychczasow\u0105 demokracj\u0119 w \u201epartiokracj\u0119\u201d. Etnocentryczny populizm, szowinizm ekonomiczny i polaryzacja pomagaj\u0105 uzasadni\u0107 nowe porz\u0105dki.<\/p>\n Dlatego odpowiedzialno\u015b\u0107 polityczna jest kluczowa. Mechanizmy kontroli nad sprawuj\u0105cymi w\u0142adz\u0119 maj\u0105 charakter zar\u00f3wno formalny \u2013 na przyk\u0142ad tr\u00f3jpodzia\u0142 w\u0142adzy, niezale\u017cne s\u0105dy i organy \u015bledcze, uczciwo\u015b\u0107 procesu wyborczego \u2013 jak i nieformalny, jak niezale\u017cne media czy aktywne spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie. Wsp\u00f3lnie chroni\u0105 one ustr\u00f3j demokratyczny, zapobiegaj\u0105c jego wynaturzeniom. Wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych mechanizm\u00f3w politycznej kontroli sprawia, \u017ce \u200b\u200bka\u017cdy atak na nie mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 do wykr\u0119cania bezpiecznik\u00f3w lub przeci\u0119cia przewod\u00f3w hamulcowych w samochodzie. Tymczasem wsp\u00f3\u0142cze\u015bni autokraci d\u0105\u017c\u0105 do rozbrojenia i dezintegracji mechanizm\u00f3w politycznej odpowiedzialno\u015bci dla w\u0142asnych politycznych cel\u00f3w.<\/p>\n Literatura przedmiotu wskazuje na pewn\u0105 powtarzalno\u015b\u0107 autokratycznych dzia\u0142a\u0144. Mechanizmy kontroli nad sprawuj\u0105cymi w\u0142adz\u0119 zostaj\u0105 rozbrojone przez prymat w\u0142adzy wykonawczej nad prawodawcz\u0105 i s\u0105downicz\u0105, przepychanie ustaw niezgodnych z duchem prawa czy upartyjnienie medi\u00f3w publicznych. W efekcie, przej\u0119cie struktur pa\u0144stwa przez jedn\u0105 parti\u0119, klientelizm, nieuczciwa konkurencja wyborcza i wywieranie nacisku na opozycj\u0119 prowadz\u0105 do r\u00f3wnoczesnego wsp\u00f3\u0142istnienia instytucji demokratycznych oraz powa\u017cnych nadu\u017cy\u0107 ze strony urz\u0119duj\u0105cych.<\/p>\n W Europie takie zjawiska obserwowano na W\u0119grzech za czterech kolejnych rz\u0105d\u00f3w Fideszu (w latach 2010\u20132026) oraz w Polsce, w ci\u0105gu dw\u00f3ch kadencji koalicji pod wodz\u0105 PiS (w latach 2015\u20132023). Nic dziwnego: gdy Viktor Orb\u00e1n og\u0142osi\u0142 w 2014 roku \u201eilliberaln\u0105 kontrrewolucj\u0119\u201d, obwieszczaj\u0105c odej\u015bcie W\u0119gier od systemu demokracji liberalnej, Jaros\u0142aw Kaczy\u0144ski ju\u017c dawno marzy\u0142 o nastaniu \u201eBudapesztu w Warszawie\u201d.<\/p>\n W przypadku W\u0119gier, po mia\u017cd\u017c\u0105cym zwyci\u0119stwie w wyborach parlamentarnych w 2010 roku, partia Viktora Orb\u00e1na uzyska\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 konstytucyjn\u0105, co w po\u0142\u0105czeniu ze s\u0142abo\u015bciami ustrojowymi (jednoizbowy parlament, symboliczna funkcja prezydenta) umo\u017cliwi\u0142o nieproporcjonaln\u0105 koncentracj\u0119 w\u0142adzy wykonawczej w r\u0119kach jednej partii. Przyj\u0119cie nowej konstytucji w 2011 roku stanowi\u0142o kamie\u0144 w\u0119gielny pod dalszy proces rozmontowywania demokracji. Kolejne rz\u0105dy Fideszu reformowa\u0142y prawo wyborcze i wymiar sprawiedliwo\u015bci oraz konsolidowa\u0142y w\u0142asno\u015b\u0107 medi\u00f3w \u2013 by wymieni\u0107 tylko kilka zmian o najwi\u0119kszym znaczeniu dla kondycji w\u0119gierskiej demokracji.<\/p>\n Dosz\u0142o do systematycznego \u201eprzechwycenia pa\u0144stwa\u201d czyli korupcji politycznej, gdzie grupy interes\u00f3w przej\u0119\u0142y kontrol\u0119 nad tworzeniem prawa i instytucjami pa\u0144stwowymi. W przestrzeni publicznej zintensyfikowano przekaz \u201emy kontra oni\u201d, wskazuj\u0105c nowych wrog\u00f3w: Bruksel\u0119, migrant\u00f3w, Ukrain\u0119. Polityczne wykorzystanie kryzys\u00f3w i stanu wyj\u0105tkowego pozwala\u0142o obej\u015b\u0107 zwyk\u0142y proces legislacyjny na rzecz \u201erz\u0105dzenia dekretami\u201d. Chocia\u017c formalnie na W\u0119grzech panowa\u0142 wielopartyjny system polityczny, to jednak w wyniku nieproporcjonalnej koncentracji w\u0142adzy, si\u0119gaj\u0105cej poziomu lokalnego i wykorzystywania funduszy unijnych \u201edla swoich\u201d, W\u0119gry sta\u0142y si\u0119 de facto<\/em> jednopartyjnym molochem.<\/p>\n Efekty o\u015bmioletniego autokratycznego epizodu w Polsce pod w\u0142adz\u0105 PiS nie by\u0142y wprawdzie tak dotkliwe jak na W\u0119grzech, ale doprowadzi\u0142y do erozji praworz\u0105dno\u015bci i regresu demokracji, zw\u0142aszcza w obszarze niezale\u017cno\u015bci s\u0105downictwa i medi\u00f3w. Pocz\u0105tkowa odporno\u015b\u0107 systemu niestety zawiod\u0142a, co doprowadzi\u0142o do powstania dysfunkcjonalnych instytucji demokratycznych i swoistego dualizmu instytucji pa\u0144stwowych: wsp\u00f3\u0142istnienia organ\u00f3w niekonstytucyjnych z konstytucyjnymi oraz autokratycznych praktyk, podwa\u017caj\u0105cych legalne procedury.<\/p>\n Skala wydarze\u0144 w obydwu krajach, a przede wszystkim ich tempo, nie usz\u0142y uwadze opinii mi\u0119dzynarodowej. W 2019 roku status W\u0119gier zosta\u0142 zdegradowany do \u201ecz\u0119\u015bciowo wolnego\u201d w globalnym rankingu organizacji Freedom House (Freedom House, 2025). W 2022 roku Parlament Europejski o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce W\u0119gry sta\u0142y si\u0119 \u201ewyborcz\u0105 autokracj\u0105\u201d, poniewa\u017c mimo odbywaj\u0105cych si\u0119 formalnych wybor\u00f3w, ustr\u00f3j nie spe\u0142nia standard\u00f3w demokracji liberalnej.<\/p>\n W ci\u0105gu o\u015bmiu lat rz\u0105d\u00f3w PiS zacz\u0119to dostrzega\u0107 ra\u017c\u0105ce uchybienia w zakresie praworz\u0105dno\u015bci w Polsce. We wspomnianym rankingu status kraju spad\u0142 z poziomu \u201eskonsolidowanej\u201d do \u201ecz\u0119\u015bciowo skonsolidowanej demokracji\u201d. W 2021 roku Komisja Europejska wprowadzi\u0142a mechanizm warunkowo\u015bci, uzale\u017cniaj\u0105cy wyp\u0142aty z bud\u017cetu UE od przestrzegania zasad pa\u0144stwa prawnego przez kraje cz\u0142onkowskie.<\/p>\n Ale co dok\u0142adnie sta\u0142o si\u0119 w Budapeszcie i Warszawie, \u017ce wywo\u0142a\u0142o takie reakcje?<\/p>\n S\u0105dy s\u0105 najwa\u017cniejszym elementem ka\u017cdego systemu demokratycznego. St\u0105d te\u017c utrata ich niezale\u017cno\u015bci ma dramatyczne konsekwencje dla funkcjonowania demokracji. Niezale\u017cne i bezstronne s\u0105dy, kieruj\u0105ce si\u0119 zasad\u0105 proporcjonalno\u015bci i unikaj\u0105ce arbitralnych decyzji, stanowi\u0105 kluczowy element systemu kontroli i r\u00f3wnowagi. Stanowi\u0105 one fundament rz\u0105d\u00f3w prawa, poniewa\u017c tylko apolityczne s\u0105dy s\u0105 w stanie szybko i skutecznie reagowa\u0107 na nadu\u017cycia w\u0142adzy. Odgrywaj\u0105 te\u017c kluczow\u0105 rol\u0119 w procesie wyborczym, uznaj\u0105c wa\u017cno\u015b\u0107 (lub niewa\u017cno\u015b\u0107) wybor\u00f3w. S\u0105dy wy\u017cszej instancji, takie jak s\u0105dy konstytucyjne czy s\u0105dy najwy\u017csze, s\u0105 szczeg\u00f3lnie wa\u017cne dla praworz\u0105dno\u015bci \u2013 i dlatego staj\u0105 si\u0119 pierwszym celem autokratycznych atak\u00f3w.<\/p>\n Typowe taktyki przejmowania s\u0105downictwa obejmuj\u0105 stosowanie szeregu \u015brodk\u00f3w administracyjnych i prawnych w celu ograniczenia ich jurysdykcji. R\u0119czne sterowanie wymiarem sprawiedliwo\u015bci realizowane jest przy pomocy mianowa\u0144 dodatkowych, politycznie lojalnych s\u0119dzi\u00f3w do organ\u00f3w konstytucyjnych; arbitralnego usuwania s\u0119dzi\u00f3w ze stanowisk, a nawet likwidacji instytucji w celu utworzenia nowych, z zupe\u0142nie nowym (lojalnym) personelem i kompetencjami. Tego rodzaju dzia\u0142ania odnotowano i na W\u0119grzech, i w Polsce. Zar\u00f3wno na W\u0119grzech, jak i w Polsce dosz\u0142o tak\u017ce do pr\u00f3b upolitycznienia s\u0105d\u00f3w.<\/p>\n Zbigniew Ziobro, by\u0142y Minister Sprawiedliwo\u015bci i architekt zmian w Polsce, doprowadzi\u0142 mi\u0119dzy innymi do niekonstytucyjnego przeniesienia kompetencji wyboru cz\u0142onk\u00f3w KRS z samorz\u0105du s\u0119dziowskiego na Sejm, w efekcie czego kwestionowany jest status oko\u0142o 3 tysi\u0119cy s\u0119dzi\u00f3w powo\u0142anych po 2018 roku. Trwa r\u00f3wnie\u017c konflikt wok\u00f3\u0142 sparali\u017cowanego Trybuna\u0142u Konstytucyjnego, w kt\u00f3rym tocz\u0105 si\u0119 spory o politycznym tle wok\u00f3\u0142 powo\u0142a\u0144.<\/p>\n Podobne taktyki mog\u0105 by\u0107 wykorzystywane do przej\u0119cia w\u0142adzy wykonawczej. Obok protekcji, op\u00f3r wobec politycznej presji mo\u017ce skutkowa\u0107 zwolnieniami, a nawet n\u0119kaniem i zastraszaniem na poziomie indywidualnym w celu wymuszenia lojalno\u015bci. Zar\u00f3wno na W\u0119grzech, jak i w Polsce media donosi\u0142y o nepotyzmie i instrumentalnym traktowaniu publicznych zasob\u00f3w, zar\u00f3wno do realizacji prywatnych cel\u00f3w, jak i cel\u00f3w partyjnych. Tak by\u0142o w przypadku finansowania kampanii wyborczych ze \u015brodk\u00f3w polskiego Funduszu Sprawiedliwo\u015bci lub ministerialnych billboard\u00f3w zachwalaj\u0105cych niskie ceny paliwa dzi\u0119ki bliskim kontaktom Budapesztu z Moskw\u0105, kt\u00f3re nieprzypadkowo pojawi\u0142y si\u0119 na w\u0119gierskich ulicach przed ostatnimi wyborami.<\/p>\n Wykorzystanie zasob\u00f3w pa\u0144stwowych, takich jak pieni\u0105dze publiczne czy media publiczne do promowania okre\u015blonych kandydat\u00f3w, jest kolejn\u0105 patologi\u0105 w\u0142adzy, prowadz\u0105c\u0105 do nieuczciwej kampanii wyborczej.<\/p>\n Dzisiejsi autokraci lubi\u0105 czerpa\u0107 legitymizacj\u0119 ze zwyci\u0119stw wyborczych. Gdy przewag\u0119 mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107, stosuj\u0105c nieuczciw\u0105 konkurencj\u0119, niepotrzebne s\u0105 oszustwa wyborcze. Z technicznego punktu widzenia wybory pozostaj\u0105 wolne: ich organizacja i administracja s\u0105 profesjonalne, a ca\u0142y proces przejrzysty. Ich nieuczciwo\u015b\u0107 polega na manipulacjach procesem wyborczym i pomaganiem sobie nie bezpo\u015brednio w dniu wybor\u00f3w, ale za spraw\u0105 d\u0142ugoterminowych strategii.<\/p>\n Jedn\u0105 z takich taktyk jest \u201egerrymandering\u201d, czyli ponowne wyznaczanie okr\u0119g\u00f3w wyborczych zgodnie z okre\u015blonymi, d\u0142ugoterminowymi strategiami w celu zgromadzenia wi\u0119kszej liczby g\u0142os\u00f3w, co prze\u0142o\u017cy si\u0119 na nieproporcjonalnie wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 mandat\u00f3w. Inn\u0105 taktyk\u0105 jest rozszerzanie lub ograniczanie praw wyborczych, co u\u0142atwia lub utrudnia g\u0142osowanie okre\u015blonym grupom wyborc\u00f3w. Ataki na przeciwnik\u00f3w politycznych, fa\u0142szywe oskar\u017cenia i sfingowane procesy s\u0105dowe maj\u0105 na celu zdyskredytowanie ich i wykluczenie z wybor\u00f3w \u2013 nawet je\u015bli zarzuty na ko\u0144cu oka\u017c\u0105 si\u0119 d\u0119te.<\/p>\n Wreszcie, nowym wyzwaniem naszych czas\u00f3w jest przeniesienie kampanii wyborczych do Internetu. Szybki post\u0119p technologiczny, brak regulacji sfery cyfrowej i niewystarczaj\u0105ca edukacja medialna spo\u0142ecze\u0144stw sprawiaj\u0105, \u017ce media spo\u0142eczno\u015bciowe stanowi\u0105 idealne \u015brodowisko dla dezinformacji, nara\u017caj\u0105c ostateczny wynik wybor\u00f3w na manipulacje, r\u00f3wnie\u017c z zagranicy.<\/p>\n Wszystkie te triki mo\u017cna by\u0142o zaobserwowa\u0107 nad Dunajem i w mniejszym stopniu nad Wis\u0142\u0105. Szczeg\u00f3lnie za czas\u00f3w Fideszu dosz\u0142o do radykalnych zmian w prawie wyborczym. Wprowadzono z\u0142o\u017con\u0105 metod\u0119 alokacji miejsc w parlamencie, jak i hybrydowy system wyborczy \u2013 dla obywateli i obywatelek W\u0119gier z meldunkiem w kraju oraz dla w\u0119gierskiej diaspory zamieszkuj\u0105cej tereny utracone w wyniku Traktatu z Trianon po I wojnie \u015bwiatowej \u2013 dzi\u015b na S\u0142owacji, w Rumunii, Ukrainie czy Serbii. Dodano tak\u017ce \u2018kompensacj\u0119 dla zwyci\u0119zcy\u2019, przenosz\u0105c nadwy\u017ck\u0119 g\u0142os\u00f3w ze zwyci\u0119skich kandydat\u00f3w na list\u0119 krajow\u0105 ich partii. W obydwu krajach dochodzi\u0142o do intensywnej kampanii wyborczej w Internecie z u\u017cyciem r\u00f3\u017cnych \u2013 nie zawsze autentycznych \u2013 materia\u0142\u00f3w audiowizualnych, maj\u0105cych dzia\u0142a\u0107 na korzy\u015b\u0107 partii rz\u0105dz\u0105cej i dyskredytuj\u0105cych oponent\u00f3w, na przyk\u0142ad przedstawiaj\u0105cych ich w s\u0142u\u017calczej roli wobec Berlina czy Brukseli.<\/p>\n Niezale\u017cne media \u2013 tak publiczne, jak i komercyjne \u2013 s\u0105 niezmiernie wa\u017cne dla funkcjonowania demokracji. Po pierwsze, odgrywaj\u0105 kluczow\u0105 rol\u0119 w dost\u0119pie do informacji, gwarantuj\u0105c pluralizm opinii i perspektyw. Po drugie, pe\u0142ni\u0105 funkcje kontrolne, na przyk\u0142ad monitoruj\u0105c dzia\u0142ania rz\u0105du, partii politycznych czy prywatnych firm. Wreszcie, kluczowa jest ich funkcja \u201esygnalist\u00f3w\u201d, czyli dziennikarstwo \u015bledcze, ujawniaj\u0105ce przypadki nadu\u017cycia w\u0142adzy, korupcji i oszustw. Dowodzi to szczeg\u00f3lnego zwi\u0105zku mi\u0119dzy niezale\u017cno\u015bci\u0105 medi\u00f3w a pa\u0144stwem prawa. Je\u015bli wype\u0142ni\u0105 swoj\u0105 misj\u0119, zapewniaj\u0105c obywatelom dost\u0119p do informacji, staj\u0105 si\u0119 kluczowym elementem demokracji. Niezale\u017cne media, przestrzegaj\u0105ce standard\u00f3w i zasad rzetelnego dziennikarstwa, pozostaj\u0105 pierwsz\u0105 lini\u0105 obrony demokracji i pa\u0144stwa prawa.<\/p>\n Nie dziwi zatem, \u017ce zar\u00f3wno na W\u0119grzech w czasach Fideszu, jak i w Polsce pod rz\u0105dami PiS, dochodzi\u0142o do znacz\u0105cych nadu\u017cy\u0107 w stosunku do tych bastion\u00f3w demokracji. Prawie 80% medi\u00f3w na W\u0119grzech by\u0142o pod bezpo\u015bredni\u0105 lub po\u015bredni\u0105 kontrol\u0105 partii rz\u0105dz\u0105cej, na skutek kontroli nad nadawcami publicznymi i koncentracji w\u0142asno\u015bci medi\u00f3w niepublicznych w rz\u0105dowej fundacji KESMA. W Polsce, mimo pr\u00f3b, nie uda\u0142o si\u0119 partii rz\u0105dz\u0105cej opanowa\u0107 sektora medi\u00f3w niepublicznych, ale dochodzi\u0142o do pr\u00f3b ich utemperowania (jak w przypadku s\u0142ynnej ustawy LEX TVN, kt\u00f3ra jednak nie wesz\u0142a w \u017cycie). Nadawcy publiczni zostali natomiast kompletnie przej\u0119ci, staj\u0105c si\u0119 tub\u0105 propagandow\u0105 rz\u0105du.<\/p>\n R\u00f3wnie wa\u017cnym elementem kontroli jest spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie, kt\u00f3re opr\u00f3cz zorganizowanych i sformalizowanych form dzia\u0142alno\u015bci obejmuje te\u017c spontaniczne ruchy oddolne. Udzia\u0142 obywateli w \u017cyciu publicznym \u2013 ich zainteresowanie polityk\u0105, a nawet zaanga\u017cowanie w procesy polityczne, takie jak cz\u0142onkostwo w partiach politycznych \u2013 ma kluczowe znaczenie. Zorganizowane spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie, w formie stowarzysze\u0144 lub fundacji, ma na celu reprezentowanie r\u00f3\u017cnorodnych interes\u00f3w. Spontaniczne akcje obywatelskie mog\u0105 skutecznie broni\u0107 warto\u015bci demokratycznych w obliczu nag\u0142ych wydarze\u0144. Podobnie jak media, spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie mo\u017ce sprawowa\u0107 funkcj\u0119 kontroln\u0105 nad polityk\u0105: jej przejrzysto\u015bci\u0105 i uczciwo\u015bci\u0105.<\/p>\n W zakresie krytycznych organizacji spo\u0142ecznych rz\u0105d Fideszu wdro\u017cy\u0142 operacj\u0119 nazwan\u0105 powszechnie \u201ezag\u0142odzi\u0107 i udusi\u0107\u201d, polegaj\u0105c\u0105 na odci\u0119ciu trzeciego sektora od \u015brodk\u00f3w finansowych oraz szerzeniu wobec niego kampanii oszczerstw w upolitycznionych mediach.<\/p>\n Wr\u00f3g przyj\u0105\u0142 twarz George\u2019a Sorosa, ameryka\u0144skiego przedsi\u0119biorcy i filantropa w\u0119giersko-\u017cydowskiego pochodzenia, sponsoruj\u0105cego wiele liberalnych inicjatyw, w tym Uniwersytet \u015arodkowoeuropejski, kt\u00f3ry zmuszono do opuszczenia Budapesztu, odmawiaj\u0105c mu akredytacji. Na W\u0119grzech rozwa\u017cano tak\u017ce wprowadzenie rozwi\u0105za\u0144 utrudniaj\u0105cych organizacjom trzeciego sektora przyjmowanie darowizn czy grant\u00f3w zza granicy (na wz\u00f3r podobnych przepis\u00f3w funkcjonuj\u0105cych od dawna w Rosji), co w praktyce uzale\u017cni\u0142oby je od \u0142aski i nie\u0142aski w\u0142adz pa\u0144stwowych i dobrowolnych darowizn wsp\u00f3\u0142obywateli.<\/p>\n W Polsce nagonka si\u0119 nie uda\u0142a, ale strumie\u0144 publicznych \u015brodk\u00f3w finansowych pop\u0142yn\u0105\u0142 szeroko do organizacji ideologicznie bliskich obozowi w\u0142adzy, takich jak ruch narodowy, czy do niekt\u00f3rych organizacji ko\u015bcielnych. W ten spos\u00f3b pr\u00f3bowano utrwali\u0107 nie tylko w\u0142adz\u0119 polityczn\u0105, ale i symboliczn\u0105 kontrol\u0119 nad spo\u0142ecze\u0144stwem.<\/p>\n Jakie znaczenie dla Niemiec maj\u0105 powy\u017csze przyk\u0142ady? Na pierwszy rzut oka, na poziomie federalnym, niemiecka demokracja ma si\u0119 dobrze. Mimo wzrostu populistycznych nastroj\u00f3w, tak zwana \u201ezapora ogniowa\u201d (Brandmauer<\/em>) stoi, nikt nie chce wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z radyka\u0142ami. Na poziomie kraj\u00f3w zwi\u0105zkowych dziej\u0105 si\u0119 jednak rzeczy niepokoj\u0105ce. AfD cieszy si\u0119 wyj\u0105tkowo silnym poparciem na wschodzie Niemiec. Je\u015bli jej si\u0119 uda, mo\u017ce po raz pierwszy rz\u0105dzi\u0107 samodzielnie krajem zwi\u0105zkowym. A ze wzgl\u0119du na federalny ustr\u00f3j kraju, w\u0142adza na poziomie regionalnym to spora w\u0142adza.<\/p>\n Czego mo\u017cna spodziewa\u0107 si\u0119 po AfD? Jak wynika z program\u00f3w wyborczych, jej g\u0142\u00f3wne postulaty to tworzenie specjalnych o\u015brodk\u00f3w deportacyjnych i reemigracja, ograniczenie wsparcia dla migrant\u00f3w i wspieranie rodzin etnicznie niemieckich. AfD zdaje si\u0119 koncentrowa\u0107 przede wszystkim na temacie migracji, uspokajaj\u0105c, \u017ce prawomy\u015blnych obywateli ich radykalne pomys\u0142y nie dotkn\u0105. Ale czy na pewno?<\/p>\n Bardziej wnikliwa analiza propozycji AfD pokazuje, \u017ce ich ambicje podobne s\u0105 do tych jeszcze niedawno realizowanych w Polsce i na W\u0119grzech. Partia prezentuje si\u0119 jako opozycja totalna wobec politycznego mainstreamu, jednocze\u015bnie d\u0105\u017c\u0105c konsekwentnie do przej\u0119cia w\u0142adzy, na razie na poziomie lokalnym i regionalnym. Je\u015bli to si\u0119 powiedzie, w oparciu o tzw. mniejszo\u015b\u0107 blokuj\u0105c\u0105, AfD b\u0119dzie w stanie sparali\u017cowa\u0107 podejmowanie wa\u017cnych decyzji wymagaj\u0105cych wi\u0119kszo\u015bci dw\u00f3ch trzecich g\u0142os\u00f3w. Nale\u017c\u0105 do nich m.in. wybory s\u0119dzi\u00f3w S\u0105du Konstytucyjnego (w kt\u00f3rych bierze udzia\u0142 Rada Federalna) i zmiany w konstytucji kraj\u00f3w zwi\u0105zkowych. AfD mo\u017ce te\u017c pr\u00f3bowa\u0107 wykorzystywa\u0107 instytucje demokratyczne do w\u0142asnych cel\u00f3w. Dotyczy to niezale\u017cno\u015bci s\u0105d\u00f3w czy zasady tr\u00f3jpodzia\u0142u w\u0142adzy. Pojawiaj\u0105 si\u0119 postulaty zniesienia op\u0142at za media publiczne i ograniczenia us\u0142ug nadawc\u00f3w publicznych, ponadto os\u0142abienia uprawnie\u0144 operacyjno-inwigilacyjnych kontrwywiadu (Bundesamt f\u00fcr Verfassungsschutz) wobec partii politycznych.<\/p>\n AfD chce mie\u0107 r\u00f3wnie\u017c wp\u0142yw na szko\u0142y i uniwersytety. Istnieje ryzyko ingerencji politycznej w programy nauczania, co mog\u0142oby zagrozi\u0107 ich neutralno\u015bci ideologicznej i narzuci\u0107 bardziej restrykcyjn\u0105 polityk\u0119 kulturaln\u0105. Program AfD to ofensywa ideologiczna i kszta\u0142towanie nowego obywatela: edukacja domowa zamiast obowi\u0105zkowej edukacji szkolnej, krytyka kultury pami\u0119ci w aktualnej formie i, co najistotniejsze, opowiadanie historii Niemiec na nowo, relatywizowanie okresu dyktatury NSDAP i skali dokonanych zbrodni, tak\u017ce w czasie II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n Tej jesieni w kilku krajach zwi\u0105zkowych odb\u0119d\u0105 si\u0119 wybory. Szczeg\u00f3lnie w Saksonii-Anhalt trwaj\u0105 przygotowania, by wzmocni\u0107 mechanizmy obronne demokracji przed potencjalnym przej\u0119ciem w\u0142adzy przez AfD, kt\u00f3ra w tym regionie cieszy si\u0119 szczeg\u00f3ln\u0105 popularno\u015bci\u0105. W kwietniu 2026 roku parlament krajowy Saksonii-Anhalt uchwali\u0142 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 dw\u00f3ch trzecich g\u0142os\u00f3w kompleksowy pakiet reform, w my\u015bl zasady eliminowania zagro\u017ce\u0144 ze strony partii czy organizacji podwa\u017caj\u0105cych prawa cz\u0142owieka i konstytucj\u0119. Na przyk\u0142ad, w przysz\u0142o\u015bci jego przewodnicz\u0105cy nie b\u0119dzie ju\u017c musia\u0142 reprezentowa\u0107 najwi\u0119kszej grupy politycznej, a premier nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 ju\u017c samodzielnie wypowiedzie\u0107 wa\u017cnych um\u00f3w. Chodzi te\u017c o zapobieganie nepotyzmowi, z kt\u00f3rego AfD ostatnio zas\u0142yn\u0119\u0142a. Koncepcja \u201edemokracji walcz\u0105cej\u201d nie jest niczym nowym. Pochodzi z roku 1937, gdy politolog Karl L\u00f6wenstein obserwowa\u0142 drastyczne zmiany zachodz\u0105ce w Niemczech. Miejmy nadziej\u0119, \u017ce historia nie zawsze lubi si\u0119 powtarza\u0107.<\/p>\n Pora\u017cka wyborcza polskich i w\u0119gierskich autokrat\u00f3w napawa lekkim optymizmem. Odrzucenie biernej postawy w Saksonii-Anhalt tak\u017ce zas\u0142uguje na pochwa\u0142\u0119. Czy podj\u0119te dzia\u0142ania oka\u017c\u0105 si\u0119 jednak wystarczaj\u0105ce? Sytuacja w Niemczech jest oczywi\u015bcie odmienna od tej na W\u0119grzech czy w Polsce, ale do\u015bwiadczenia tych dw\u00f3ch kraj\u00f3w mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 bezcenne, by zapobiec nadej\u015bciu \u201eilliberalnej kontrrewolucji\u201d nad Sprew\u0105.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W XXI wieku zagro\u017ceniem dla demokracji coraz rzadziej s\u0105 czo\u0142gi na ulicach czy rebelianci zajmuj\u0105cy rz\u0105dowe budynki. Demolka instytucji demokratycznych przebiega od \u015brodka: po cichu i pod pozorem legalno\u015bci. Nowa generacja autokrat\u00f3w wykorzystuje demokratyczne instytucje, by za pomoc\u0105 prawnych manewr\u00f3w i strategicznego wykorzystania zasob\u00f3w publicznych konsolidowa\u0107 w\u0142adz\u0119 bez rozlewu krwi. W ci\u0105gu ostatniej dekady \u017cywym […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":2930,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[62,70],"tags":[211,404],"themen":[],"ppma_author":[431],"class_list":["post-2931","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-polityka","category-top-thema","tag-afd","tag-pis"],"featured_image_src":"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/TITELBILD-1.jpg","blog_images":{"medium":"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/TITELBILD-1-300x169.jpg","large":"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/TITELBILD-1.jpg"},"acf":[],"ams_acf":[{"key":"video_link","label":"Video Link","value":""},{"key":"teaser","label":"Zajawka","value":"W przesz\u0142o\u015bci demokracje upada\u0142y w dramatyczny spos\u00f3b, w gwa\u0142townych okoliczno\u015bciach, takich jak zamachy stanu. Dzi\u015b demokracj\u0119 demontuje si\u0119 w bia\u0142ych r\u0119kawiczkach.\u00a0Analiza rz\u0105d\u00f3w Fideszu i PiS-u. "}],"yoast_head":"\n![\"Czarno-bia\u0142e](\"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/M41_panzer_Staatsstreich_schwarz_weiss.jpg\")
Illiberalny tandem: Polska i W\u0119gry<\/h2>\n
![\"M\u0119\u017cczyzna](\"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/imago0094599745h-Orban-vor-der-ungarischen-Flagge-1024x683.jpg\")
![\"S\u0119dzia](\"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/imago0069851041h-Verfassungsrichter-Rzeplinski-1024x682.jpg\")
Zamach na s\u0105downictwo<\/h2>\n
![\"Dwie](\"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/imago0081872040h-Puppen-Orban-Kaczynski-1024x682.jpg\")
Wybory: wolne, ale nieuczciwe<\/h2>\n
![\"Opr\u00f3\u017cnianie](\"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/Wahlurne_Wahlen_Polen_Ungarn-IStock-mediartist-Matthias-Schloenvogt-1024x597.jpg\")
Media i spo\u0142ecze\u0144stwo pod presj\u0105<\/h2>\n
![\"T\u0142um](\"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/imago0145540564h-Proteste-in-Polen-freie-Medien-1024x683.jpg\")
Wnioski dla Niemiec<\/h2>\n
![\"Wielki](\"https:\/\/dialogonline.net\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/imago0865156240h-Wahlwerbung-AfD-1024x682.jpg\")