Europa przywykła do kryzysów. Po kryzysie finansowym przyszedł kryzys migracyjny, następnie brexit, pandemia, pełnoskalowa agresja Rosji na Ukrainę, kryzys energetyczny i rosnąca niepewność co do przyszłości relacji transatlantyckich. Obecną sytuację wyróżnia jednak nie sama liczba kryzysów, z którymi mierzą się Europejczycy, lecz coś bardziej fundamentalnego: zanik stabilnych punktów odniesienia, które przez dziesięciolecia pozwalały europejskim przywódcom i społeczeństwom określać swoje położenie i kierunek, w którym zmierza Europa.
Przez znaczną część okresu po zakończeniu zimnej wojny Europa mogła opierać się na stosunkowo spójnym otoczeniu strategicznym. Sojusz transatlantycki zapewniał bezpieczeństwo. Ład międzynarodowy oparty na zasadach tworzył przewidywalne ramy współpracy. Globalizacja niosła obietnicę rosnącego dobrobytu. Kolejne rozszerzenia Unii Europejskiej umacniały przekonanie, że mimo okresowych trudności kontynent podąża zasadniczo we wspólnym kierunku.
Nowe środowisko bezpieczeństwa
Żadnego z tych założeń nie można dziś uznawać za oczywiste. Wojna Rosji przeciwko Ukrainie całkowicie zmieniła środowisko bezpieczeństwa Europy. Rywalizacja mocarstw stała się jedną z głównych cech polityki międzynarodowej. Współzależność gospodarcza, postrzegana niegdyś niemal wyłącznie jako źródło dobrobytu, jest coraz częściej oceniana przez pryzmat odporności i podatności na zagrożenia. Jednocześnie niepewność co do przyszłości relacji transatlantyckich zmusza Europejczyków do przejęcia większej odpowiedzialności za własne bezpieczeństwo i dobrobyt. Obrona, polityka przemysłowa, konkurencyjność, bezpieczeństwo energetyczne, rozszerzenie i reforma instytucjonalna nie są już odrębnymi obszarami debaty. Coraz silniej na siebie oddziałują i wzajemnie ograniczają pole działania.
Wyzwaniem dla Europy jest nie tylko reagowanie na kolejne kryzysy, lecz także uświadomienie sobie, że gwiazdy, które niegdyś pozwalały pewnie wyznaczać kierunek, nie tworzą już niekwestionowanej konstelacji. W miarę jak dotychczasowe punkty odniesienia stają się mniej pewne, zachowanie wspólnego kierunku staje się odrębnym zadaniem politycznym. Wymaga ono ciągłej oceny sytuacji, wspólnego namysłu i zdolności dostosowywania się do zmian. Stabilność nie jest już czymś oczywistym – trzeba ją tworzyć i podtrzymywać. Zmieniające się otoczenie powinno również skłonić do ponownego namysłu nad rolą Trójkąta Weimarskiego.
Szczególna odpowiedzialność Francji, Niemiec i Polski
Trzydzieści pięć lat po powstaniu Trójkąt Weimarski wciąż budzi zarówno nadzieje, jak i sceptycyzm. Ilekroć Europa staje w obliczu poważnego wyzwania geopolitycznego, szybko powracają apele o jego ożywienie. Francja, Niemcy i Polska skupiają łącznie około 42% ludności Unii Europejskiej i odpowiadają za około 44% jej PKB. Ich łączny wpływ polityczny jest większy, niż wynikałoby to z prostej sumy potencjałów tych państw, ponieważ opiera się na komplementarnych atutach politycznych, gospodarczych i strategicznych. Właśnie dlatego na Francji, Niemczech i Polsce spoczywa szczególna odpowiedzialność – nie tylko za realizację własnych interesów narodowych, lecz także za wzmacnianie siły, jedności i trwałości projektu europejskiego.
Na pierwszy rzut oka Trójkąt wydaje się więc dobrze przygotowany do współkształtowania przyszłości Europy. Doświadczenia przeszłości skłaniają jednak do ostrożności. Historia Trójkąta Weimarskiego naznaczona jest niespełnionymi oczekiwaniami. Problemem nigdy nie był brak zbieżnych interesów Francji, Niemiec i Polski ani wspólnych wyzwań wymagających ściślejszych konsultacji. Być może rzeczywisty problem tkwi w oczekiwaniach, jakie wiązano z tym formatem. Zbyt często Trójkąt Weimarski oceniano według kryteriów bardziej odpowiednich dla organizacji nastawionych na konkretne działania niż dla forum konsultacji politycznych. Od każdego szczytu bądź spotkania ministrów oczekiwano widocznych inicjatyw, konkretnych projektów lub ambitnych deklaracji, a każdy okres względnej ciszy interpretowano jako dowód niepowodzenia.
Trójkąt odmiennych priorytetów
Obecnie, gdy stale przybywa formatów minilateralnych, Trójkąt Weimarski nie może już opierać swojego znaczenia wyłącznie na wyjątkowości swojej formuły. Jego znaczenie w coraz większym stopniu będzie zależeć od wartości, jaką wnosi do współpracy europejskiej. Źródłem tej wartości jest właśnie to, że Trójkąt nie jest koalicją państw o zbieżnych poglądach. Francję, Niemcy i Polskę różnią doświadczenia historyczne, położenie geograficzne i uwarunkowania polityczne. Odmienne są ich spojrzenia na Rosję, a także priorytety w takich obszarach jak obronność, rozszerzenie, polityka przemysłowa czy reforma instytucjonalna.
Paradoksalnie różnorodność ta nie osłabia, lecz zwiększa znaczenie Trójkąta. Łącząc partnerów o odmiennych kulturach strategicznych i priorytetach politycznych, stwarza on forum pozwalające zbliżać stanowiska, zanim utrwalą się one w szerszej debacie europejskiej. W europejskim krajobrazie coraz liczniejszych i nakładających się na siebie konsultacji dwustronnych i minilateralnych o znaczeniu Trójkąta będzie decydować nie tyle rozległość jego agendy, ile zdolność do skoncentrowania się na podstawowej funkcji – wnoszeniu wyraźnego wkładu w działanie Unii Europejskiej.
Europa z pewnością nie potrzebuje kolejnego ekskluzywnego klubu, który rościłby sobie prawo do politycznego przywództwa. Potrzebuje natomiast forów, na których można podejmować trudne kwestie strategiczne, zanim stanowiska poszczególnych państw się utrwalą. Wraz z powiększaniem się Unii Europejskiej i rosnącym zróżnicowaniem politycznym coraz trudniej budować konsensus. Formalne negocjacje rozpoczynają się często dopiero wtedy, gdy rządy zdążyły już zobowiązać się na forum krajowym do obrony określonych stanowisk. Gdy stanowiska te się usztywnią, osiągnięcie kompromisu staje się politycznie kosztowne.
Wewnętrzna presja polityczna rośnie, a w epoce nieustannego przepływu informacji, mediów społecznościowych i coraz bardziej wyrafinowanych kampanii dezinformacyjnych coraz trudniej nią zarządzać. Od rządów oczekuje się szybkich i wymiernych rezultatów, co utrudnia uzasadnienie trwałego zaangażowania politycznego w formaty, których główna wartość polega na poprawie jakości europejskiego procesu decyzyjnego, a nie na przynoszeniu spektakularnych sukcesów na użytek krajowy.
Wspólny europejski interes
Każde z trzech państw postrzega przy tym Trójkąt Weimarski z innej perspektywy. Dla Francji jest on dodatkowym kanałem przekładania koncepcji strategicznych na szersze inicjatywy europejskie – pozwala najpierw skonfrontować je ze stanowiskiem dwóch kluczowych partnerów, zanim zostaną przedstawione na forum całej Unii. Dla Polski aktywne uczestnictwo w Trójkącie potwierdza pełne współuczestnictwo w projekcie europejskim i ambicję współkształtowania jego przyszłości. Niemcom format ten pozwala osadzić rosnącą odpowiedzialność polityczną i wojskową w wyraźnie europejskich ramach, dając partnerom pewność, że wzrost niemieckich zdolności wzmacnia wspólne działania Europy, zamiast je zdominować. Odmienne motywacje narodowe mogą zatem służyć wspólnemu europejskiemu interesowi.
Unia Europejska dysponuje instytucjami powołanymi do negocjowania i podejmowania wspólnych decyzji. Znacznie mniej rozwinięte są natomiast fora polityczne, na których kluczowe państwa członkowskie mogłyby wspólnie oceniać szybko zmieniającą się sytuację, zanim rozpoczną się formalne negocjacje. Takie fora mogłyby ułatwiać przełamywanie impasów w coraz bardziej podzielonej Unii. To właśnie w tej sferze Trójkąt Weimarski może być najbardziej użyteczny.
Poprawiać jakość procesu politycznego
W przyszłości Trójkąt Weimarski powinien przede wszystkim pełnić rolę nawigatora. Zgodnie z traktatami odpowiedzialność polityczna i kompetencje decyzyjne należą do instytucji unijnych. Trójkąt Weimarski nie powinien ani ich zastępować, ani z nimi konkurować. Jego rolą jest poprawa jakości procesu politycznego i ułatwianie wspólnego działania w służbie Unii Europejskiej. To nie nawigator wyznacza cel – jest on wspólnie uzgadniany przez tych, którzy ponoszą odpowiedzialność polityczną. Nawigator pomaga natomiast lepiej przygotować decyzje: wypracować wspólną ocenę sytuacji, określić dostępne możliwości, a następnie wskazać kierunki działania możliwe do politycznego uzgodnienia. W tym sensie nawigacja nie jest alternatywą dla przywództwa, lecz zwiększa jego skuteczność. Proces akcesyjny Ukrainy szczególnie dobrze ilustruje tę funkcję. Trójkąt Weimarski może pomóc trzem partnerom wypracować wspólne podejście do kolejności działań, warunkowości i rozwiązań przejściowych, dzięki czemu późniejsze negocjacje na forum UE mogą być bardziej spójne i mniej podatne na polityczną polaryzację.
Nawigacja zaczyna się jeszcze przed podjęciem działania. Europa potrzebuje mechanizmów pozwalających wypracować wspólną ocenę sytuacji przed podjęciem decyzji, a po uzgodnieniu wspólnych celów politycznych – pomagających Unii konsekwentnie do nich zmierzać. Dlatego Francja, Niemcy i Polska powinny zintensyfikować współpracę w ramach Trójkąta i wykorzystać swój wspólny potencjał, aby pomagać Unii Europejskiej znajdować najlepsze drogi do realizacji jej celów, chronić dotychczasowe osiągnięcia i współkształtować przyszłość Europy.
Artykuł opiera się na przemyśleniach grupy ekspertów z Polski, Francji i Niemiec, działającej pod auspicjami Fundacji Genshagen. Pełny raport grupy ukaże się wkrótce.
